پنومومی: آنچه باید بدانید

پنومونی چیست؟

پنومونی یا ذات‌الریه نوعی عفونت ریه است که شدت آن می‌تواند از خفیف تا آن‌قدر شدید متغیر باشد که نیاز به بستری در بیمارستان پیدا کنید. این بیماری زمانی رخ می‌دهد که یک عفونت باعث شود کیسه‌های هوایی ریه‌ها (آلوئول‌ها) و مجاری هوایی کوچکی که به آن‌ها متصل هستند (برونشیول‌ها) با مایع یا چرک پر شوند. این وضعیت می‌تواند دریافت اکسیژن کافی را برای شما دشوار کند.

هر فردی ممکن است به این عفونت ریوی مبتلا شود؛ اما کودکان زیر ۲ سال و بزرگسالان ۵۰ ساله و بالاتر در معرض خطر بیشتری قرار دارند، زیرا ممکن است سیستم ایمنی آن‌ها به اندازه کافی قوی نباشد تا با عفونت مقابله کند. برخی عادات سبک زندگی مانند سیگار کشیدن و مصرف بیش از حد الکل نیز خطر ابتلا به پنومونی را افزایش می‌دهند.

پنومونی ممکن است یک یا هر دو ریه را درگیر کند. درگیری هر دو ریه گاهی «پنومونی دوطرفه» (Bilateral Pneumonia) یا «پنومونی مضاعف» (Double Pneumonia) نامیده می‌شود. همچنین ممکن است فرد به پنومونی مبتلا باشد اما از آن آگاه نباشد؛ به این وضعیت گاهی «پنومونی راه‌رونده» (Walking Pneumonia) گفته می‌شود.

عوامل ایجادکننده پنومونی شامل باکتری‌ها، ویروس‌ها و قارچ‌ها هستند. اگر پنومونی شما ناشی از باکتری یا ویروس باشد، امکان انتقال آن به دیگران وجود دارد.

انواع پنومونی

پنومونی را می‌توان بر اساس علت ایجاد آن به انواع مختلفی گروه‌بندی کرد. عوامل زیادی می‌توانند منجر به پنومونی شوند، اما برخی از رایج‌ترین آنها عبارتند از:

پنومونی باکتریایی

افراد بیشتری نسبت به سایر انواع پنومونی به این نوع پنومونی مبتلا می‌شوند. در حالی که انواع مختلفی از باکتری‌ها می‌توانند باعث آن شوند، شایع‌ترین آنها در ایالات متحده استرپتوکوک است. افراد گاهی اوقات پس از یک عفونت ویروسی مانند سرماخوردگی یا آنفولانزا به پنومونی باکتریایی مبتلا می‌شوند.

پنومونی باکتریایی

این نوع، شایع‌ترین نوع پنومونی است. اگرچه انواع مختلفی از باکتری‌ها می‌توانند باعث آن شوند، شایع‌ترین عامل در ایالات متحده باکتری استرپتوکوک پنومونیه (Streptococcus pneumoniae) است.

گاهی پنومونی باکتریایی پس از یک عفونت ویروسی مانند سرماخوردگی یا آنفلوانزا ایجاد می‌شود.

پنومونی ویروسی

ویروس‌هایی مانند ویروس‌های سرماخوردگی و آنفلوانزا عامل حدود یک‌سوم موارد پنومونی هستند. این نوع، شایع‌ترین علت پنومونی در کودکان زیر ۵ سال محسوب می‌شود.

پنومونی ویروسی معمولاً به شدت پنومونی باکتریایی نیست، اما می‌تواند خطر ابتلا به پنومونی باکتریایی را افزایش دهد.

پنومونی قارچی

برخی قارچ‌های موجود در خاک یا فضولات پرندگان نیز می‌توانند باعث پنومونی شوند. این نوع بیشتر در افرادی دیده می‌شود که سیستم ایمنی ضعیف دارند یا به بیماری‌های مزمن مبتلا هستند.

پنومونی راه‌رونده (Walking Pneumonia)

این نام غیررسمی نوعی پنومونی خفیف‌تر است که نام علمی آن پنومونی مایکوپلاسمایی (Mycoplasma Pneumonia) است. این بیماری از نام باکتری ایجادکننده آن گرفته شده است.

این نوع بیشتر در نوجوانان و بزرگسالان جوان دیده می‌شود و معمولاً نیازی به استراحت مطلق در بستر ندارد.

علائم پنومونی

علائم پنومونی بسته به علت بیماری، سن فرد و وضعیت کلی سلامت متفاوت است. این علائم معمولاً طی چند روز ظاهر می‌شوند.

علائم شایع پنومونی

• درد تیز در قفسه سینه یا شکم هنگام تنفس یا سرفه
• سرفه همراه با خلط یا مخاط
• خستگی
• کاهش اشتها
• تب، تعریق و لرز
• تهوع، استفراغ یا اسهال
• تنگی نفس
• آبی شدن لب‌ها یا ناخن‌ها (در پوست‌های تیره ممکن است کمتر قابل مشاهده باشد)
• تنفس سریع یا دشواری در تنفس
• افزایش ضربان قلب
• درد تیز یا خنجری در قفسه سینه هنگام تنفس یا سرفه

علاوه بر این علائم، سالمندان و افراد دارای ضعف سیستم ایمنی ممکن است دچار گیجی، اختلال در تفکر یا حتی کاهش دمای بدن شوند.

علائم پنومونی ویروسی

علائم پنومونی ویروسی معمولاً به‌تدریج ظاهر می‌شوند و در ابتدا خفیف هستند. این علائم می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• سرفه
• تب و لرز
• سردرد
• تنگی نفس، به‌ویژه هنگام فعالیت بدنی

اگر دچار تنگی نفس، سرفه‌ای که متوقف نمی‌شود، درد قفسه سینه یا تب ۱۰۲ درجه فارنهایت (حدود ۳۹ درجه سانتی‌گراد) یا بیشتر شدید، باید به پزشک مراجعه کنید.

علائم پنومونی در نوزادان

ممکن است نوزادان مبتلا به پنومونی علائم واضحی نداشته باشند، اما احتمال دارد:

در تغذیه دچار مشکل شوند.

خسته یا بی‌قرار به نظر برسند.

سرفه داشته باشند.

تب داشته باشند.

استفراغ کنند.

دچار مشکلات تنفسی شوند.

علل پنومونی

پنومونی زمانی ایجاد می‌شود که یک عامل بیماری‌زا بر سیستم ایمنی بدن غلبه کرده و ریه‌ها را آلوده کند.

ویروس‌هایی که می‌توانند باعث پنومونی ویروسی شوند

• ویروس‌های آنفلوانزا
• ویروس‌های سرماخوردگی
• ویروس RSV (شایع‌ترین علت پنومونی در نوزادان زیر یک سال)
• ویروس SARS-CoV-2 (عامل بیماری کووید-۱۹)
• ویروس سرخک
• آدنوویروس
• ویروس واریسلا زوستر (عامل آبله‌مرغان)
• عامل سیاه‌سرفه

علل پنومونی باکتریایی

• باکتری پنوموکوک (شایع‌ترین علت پنومونی باکتریایی)
• مایکوپلاسما
• لژیونلا (عامل بیماری لژیونر)
• برخی گونه‌های باکتری کلامیدیا

علل پنومونی قارچی

• کوکسیدیوئیدومایکوزیس (عامل تب دره‌ای)
• کریپتوکوکوس (موجود در فضولات پرندگان و خاک آلوده)
• هیستوپلاسموز (شایع در دره‌های رودخانه می‌سی‌سی‌پی و اوهایو، اما قابل مشاهده در سایر مناطق نیز)

پنومونی آسپیراسیون (Aspiration Pneumonia)

این نوع پنومونی زمانی رخ می‌دهد که مواد خارجی مانند استفراغ، بزاق یا غذا وارد ریه‌ها شوند.

اگر عاملی باعث اختلال در رفلکس تهوع یا بلع شما شده باشد ــ مانند آسیب مغزی یا مصرف بیش از حد الکل و مواد مخدر ــ خطر ابتلا به این نوع پنومونی بیشتر است.

آیا پنومونی مسری است؟

انواع باکتریایی و ویروسی پنومونی مسری هستند. میکروب‌هایی که باعث ایجاد آنها می‌شوند ممکن است هنگام صحبت، سرفه یا عطسه فرد آلوده از طریق هوا پخش شوند. همچنین ممکن است پس از لمس سطحی که میکروب روی آن است و سپس لمس دهان یا بینی خود، به پنومونی مبتلا شوید.

آیا آنفولانزا می‌تواند به پنومونی تبدیل شود؟

ویروس‌های آنفولانزا می‌توانند باعث پنومونی شوند، به خصوص در افرادی که بیماری‌های دیگری دارند یا به دلیل دیگری در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به آن هستند.

آیا کووید می‌تواند به پنومونی تبدیل شود؟

ویروسی که باعث کووید-۱۹ می‌شود می‌تواند منجر به پنومونی شود. همچنین می‌تواند با تضعیف سیستم ایمنی بدن یا نیاز به دستگاه تنفس مصنوعی، شما را مستعد ابتلا به عفونت از انواع دیگر ویروس‌ها یا باکتری‌ها کند.

پنومونی اکتسابی از بیمارستان

اگر در بیمارستان به پنومونی مبتلا شوید، به آن پنومونی اکتسابی از بیمارستان می‌گویند. این بیماری معمولاً جدی‌تر است، زیرا می‌تواند توسط باکتری‌های مقاوم به آنتی‌بیوتیک ایجاد شود و افرادی که به آن مبتلا می‌شوند، مشکلات سلامتی دیگری نیز دارند. همچنین ممکن است اصطلاح پنومونی مرتبط با مراقبت‌های بهداشتی را بشنوید. این اصطلاح به طور گسترده‌تر به پنومونی اشاره دارد که در هر مرکز درمانی، مانند مرکز مراقبت‌های طولانی‌مدت یا مرکز دیالیز، به آن مبتلا می‌شوید. 

پنومونی مرتبط با ونتیلاتور

اگر هنگام استفاده از دستگاه تنفس مصنوعی (ونتیلاتور)، دستگاهی که به شما در تنفس کمک می‌کند، به عفونت مبتلا شوید، به پنومونی مرتبط با ونتیلاتور مبتلا هستید. 

پنومونی اکتسابی از جامعه

بیشتر موارد، پنومونی اکتسابی از جامعه نامیده می‌شود، به این معنی که شما آن را در بیمارستان نگرفته‌اید.

عوامل خطر پنومونی

هر کسی می‌تواند به پنومونی مبتلا شود، اگرچه این بیماری بیشتر نوزادان و افراد ۵۰ سال به بالا را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

اگر موارد زیر را داشته باشید، در معرض خطر بیشتری نیز هستید:

• بیماری دارید که ریه‌های شما را تحت تأثیر قرار می‌دهد، مانند آسم یا بیماری انسدادی مزمن ریوی ( COPD )
• داشتن یک بیماری جدی دیگر مانند بیماری قلبی یا دیابت
• سیستم ایمنی ضعیفی دارید، به دلیل ابتلا به بیماری‌هایی مانند ایدز، شیمی‌درمانی یا پیوند عضو. 
• گذراندن وقت در یک مرکز درمانی مانند بیمارستان یا خانه سالمندان 
• مشکل در بلعیدن
• از دستگاه تنفس مصنوعی استفاده کنید
• سیگار می‌کشند یا در معرض دود سیگار دیگران قرار دارند
• سوء مصرف الکل یا مواد مخدر
• گذراندن وقت در محیطی که در آن مواد محرک مانند گرد و غبار، دود یا مواد شیمیایی را استنشاق می‌کنید

تشخیص پنومونی

پزشک شما با سوالاتی در مورد علائم و سابقه پزشکی شما شروع می‌کند، مانند اینکه آیا سیگار می‌کشید و آیا در خانه، مدرسه یا محل کار در کنار افراد بیمار بوده‌اید یا خیر. سپس، به ریه‌های شما گوش می‌دهد. اگر پنومونی داشته باشید، ممکن است هنگام نفس کشیدن صداهایی مانند ترک خوردن، حباب زدن یا غرش بشنود.

اگر پزشک شما فکر کند که ممکن است پنومونی داشته باشید، احتمالاً آزمایش‌هایی از جمله موارد زیر را برای شما تجویز خواهد کرد:

• آزمایش خون برای بررسی علائم عفونت باکتریایی
• عکس‌برداری از قفسه سینه برای تشخیص عفونت در ریه‌ها و میزان گسترش آن
• پالس اکسیمتری برای اندازه‌گیری سطح اکسیژن خون شما
• آزمایش خلط برای بررسی مایع موجود در ریه‌ها به منظور تشخیص علت عفونت

اگر علائم شما در بیمارستان شروع شده باشد یا مشکلات سلامتی دیگری داشته باشید، پزشک ممکن است آزمایش‌های بیشتری از جمله موارد زیر را تجویز کند:

• آزمایش گاز خون شریانی برای اندازه‌گیری اکسیژن در مقدار کمی خون گرفته شده از یکی از شریان‌های شما
• برونکوسکوپی برای بررسی مجاری هوایی شما از نظر انسداد یا سایر مشکلات
• سی تی اسکن برای گرفتن تصویر دقیق تر از ریه های شما
• کشت مایع پلور، که در آن پزشک مقدار کمی مایع از بافت‌های اطراف ریه‌های شما خارج می‌کند تا باکتری‌هایی را که ممکن است باعث پنومونی شوند، بررسی کند.

پنومونی در مقابل برونشیت

برونشیت مانند پنومونی می‌تواند باعث سرفه طولانی مدت، تب، خستگی و درد قفسه سینه شود. همچنین ممکن است پس از ابتلا به برونشیت به پنومونی مبتلا شوید. اما برونشیت که ناشی از التهاب لوله‌هایی است که هوا را به ریه‌های شما منتقل می‌کنند، معمولاً بسیار کمتر جدی است. در صورت داشتن این علائم به پزشک مراجعه کنید تا آنها بتوانند تشخیص دهند که شما به چه بیماری مبتلا هستید و بهترین راه درمان آن چیست.

عوارض پنومونی

پنومونی می‌تواند عوارض مختلفی داشته باشد، از جمله:

• باکتریمی ،  که در آن باکتری‌ها در خون شما پخش می‌شوند. این می‌تواند باعث شوک سپتیک و نارسایی اندام شود.
• نارسایی تنفسی ،  که ممکن است به این معنی باشد که در طول بهبودی ریه‌ها، نیاز به استفاده از دستگاه تنفس مصنوعی داشته باشید.
• پلورال افیوژن، که تجمع مایع  بین لایه‌های بافتی است که ریه‌ها و حفره قفسه سینه شما را می‌پوشاند. این مایع همچنین می‌تواند عفونی شود.
• آبسه ریه ،  زمانی که یک کیسه چرکی در داخل یا اطراف ریه شما تشکیل می‌شود
• سندرم دیسترس تنفسی حاد (ARDS)، نوع جدی نارسایی تنفسی
• نارسایی کلیه
• برای مبتلایان به بیماری قلبی، بدتر شدن نارسایی قلبی یا افزایش خطر حمله قلبی

درمان پنومونی

درمان شما به علت پنومونی، شدت آن و سلامت کلی شما بستگی دارد. اکثر افراد می‌توانند با استراحت و دارو در خانه بهبود یابند.

داروی پنومونی

اگر پنومونی باکتریایی دارید، آنتی‌بیوتیک دریافت خواهید کرد. مطمئن شوید که تمام داروهایی را که پزشک تجویز کرده است، مصرف می‌کنید، حتی اگر قبل از اتمام دوره، احساس بهتری داشته باشید.

اگر پنومونی ویروسی دارید، آنتی‌بیوتیک‌ها کمکی نخواهند کرد. باید استراحت کنید، مایعات زیادی بنوشید و برای تب خود دارو مصرف کنید. داروهای ضد ویروسی می‌توانند در برابر برخی، اما نه همه، ویروس‌های عامل پنومونی به خوبی عمل کنند.

پزشک برای درمان پنومونی قارچی، داروهای ضد قارچ تجویز خواهد کرد.

درمان پنومونی آتیپیک

پنومونی غیرمعمول توسط باکتری‌هایی ایجاد می‌شود که تشخیص آنها با روش‌های استاندارد برای پزشکان دشوار است، مانند مایکوپلاسما و لژیونلا. در موارد خفیف، ممکن است بتوانید با استراحت و مراقبت از خود در خانه بهبود یابید. اگر جدی‌تر باشد، پزشک آن را با آنتی‌بیوتیک درمان خواهد کرد. 

نبولایزر پنومونی

پزشک ممکن است برای کمک به تنفس، نبولایزر یا دستگاه استنشاقی برای شما یا فرزندتان تجویز کند. اما این کار پنومونی را درمان نمی‌کند.

بستری شدن در بیمارستان به دلیل پنومونی

اگر علائم شما جدی باشد یا شرایط دیگری داشته باشید که احتمال بروز عوارض را افزایش می‌دهد، پزشک ممکن است شما را به بیمارستان بفرستد. در مدتی که در بیمارستان هستید، پزشک احتمالاً مایعات یا آنتی‌بیوتیک‌ها را از طریق تزریق داخل وریدی به شما تزریق می‌کند. ممکن است به اکسیژن درمانی یا درمان‌های تنفسی نیاز داشته باشید. و پزشکان ممکن است نیاز به تخلیه مایعات از ریه‌های شما داشته باشند.

پنومونی چه مدت طول می‌کشد؟

بسته به نوع پنومونی و میزان بیماری، بهبودی می‌تواند از یک هفته تا یک ماه یا بیشتر طول بکشد. احتمالاً به مدت یک ماه یا بیشتر احساس خستگی خواهید کرد. اکثر افراد حدود یک ماه همچنان احساس خستگی می‌کنند. در دوران نقاهت به استراحت زیادی نیاز دارید، بنابراین سعی نکنید عجله کنید. از پزشک خود بپرسید که چه زمانی می‌توانید به فعالیت‌های معمول خود بازگردید. در حالی که بیمار هستید، تماس با افراد دیگر را محدود کنید تا میکروب‌های عامل پنومونی را پخش نکنید.

علائم بهبود پنومونی

وقتی علائم شما بهبود می‌یابد، می‌توانید بگویید که در حال بهبودی هستید. اگرچه احتمالاً برای مدتی خسته خواهید بود، باید به موارد زیر توجه کنید:

• تبت بالا میره.
• مخاط کمتری تولید می‌کنید.
• سینه ات بهتر شده.
• کمتر سرفه می‌کنی.
• نفس کشیدن راحت‌تر شده است.

درمان‌های خانگی برای پنومونی

کارهایی وجود دارد که می‌توانید در خانه برای کاهش علائم و کمک به بهبودی خود انجام دهید:

• استراحت یکی از مهمترین کارهایی است که می‌توانید انجام دهید. در خانه بمانید و سر کار نروید و در صورت امکان از شخص دیگری بخواهید که در انجام کارهای خانه به شما کمک کند.
• داروهای بدون نسخه مانند مسکن‌ها می‌توانند درد و تب را کاهش دهند. اما بدون مشورت با پزشک، داروهای سرفه یا سرماخوردگی مصرف نکنید. سرفه در واقع می‌تواند به بدن شما کمک کند تا از شر عفونت خلاص شود.
• مایعات زیادی مانند آب، چای گرم و آبگوشت بنوشید تا به شل شدن مخاط کمک کند.
• برای کاهش خلط، سعی کنید از دستگاه مرطوب کننده هوا استفاده کنید.
• اگر تب دارید، کمپرس سرد می‌تواند به شما کمک کند تا احساس بهتری داشته باشید.
• سیگار نکشید و در اطراف افراد سیگاری نباشید.
• اگر پزشک دارویی تجویز کرده است، آن را دقیقاً طبق دستورالعمل مصرف کنید.

پیشگیری از پنومونی

برای جلوگیری از پنومونی و میکروب‌هایی که می‌توانند باعث آن شوند، این مراحل را انجام دهید:

• دست‌هایتان را بشویید، کامل و مرتب.
• از افرادی که بیمار هستند دوری کنید. همچنین وقتی بیمار هستید از دیگران دوری کنید.
• اگر نیاز به سرفه یا عطسه دارید، این کار را در دستمال کاغذی، آستین یا آرنج خود انجام دهید.
• سطوحی را که در خانه یا محل کار خود زیاد لمس می‌کنید، مرتباً تمیز کنید.
• سیگار نکشید و از دود سیگار دیگران هم دوری کنید.
• برای هرگونه بیماری که دارید، مانند آسم، بیماری قلبی یا دیابت، به برنامه درمانی خود پایبند باشید.
• در برابر پنومونی و آنفولانزا واکسینه شوید.
• با ورزش، خوردن غذاهای سالم و خواب کافی، سیستم ایمنی بدن خود را سالم نگه دارید.

واکسن پنومونی

دو نوع واکسن وجود دارد که می‌توانند از عفونت با باکتری پنوموکوک، شایع‌ترین علت پنومونی باکتریایی، جلوگیری کنند. این واکسن‌ها برای موارد زیر توصیه می‌شوند:

• افراد ۵۰ سال به بالا
• کسانی که بیماری‌های مزمن یا سیستم ایمنی ضعیفی دارند
• سیگاری‌ها

همه کودکان زیر ۵ سال و کودکان ۵ تا ۱۸ سال که عوامل خطر خاصی دارند نیز باید واکسن پنومونی دریافت کنند.

واکسن آنفولانزا همچنین می‌تواند به جلوگیری از پنومونی در کودکان و بزرگسالان کمک کند. واکسن‌هایی که در برابر موارد زیر محافظت ایجاد می‌کنند نیز می‌توانند به این امر کمک کنند:

• کووید 19
• هموفیلوس آنفولانزا  نوع b (Hib)، باکتری که می‌تواند باعث پنومونی یا مننژیت شود
• سرخک
• سیاه سرفه
• آر اس وی
• آبله مرغان

خلاصه مطلب

پنومونی یک عفونت ریه است که اغلب توسط باکتری یا ویروس ایجاد می‌شود. این بیماری ممکن است آنقدر خفیف باشد که بتوانید در خانه بهبود یابید، یا آنقدر شدید باشد که شما را در بیمارستان بستری کند. واکسن‌ها می‌توانند از شما در برابر پنومونی محافظت کنند. اگر در تنفس مشکل دارید ، درد قفسه سینه، تب بالا یا سرفه‌ای که از بین نمی‌رود، به پزشک مراجعه کنید.

سوالات متداول در مورد پنومونی

چهار مرحله علائم پنومونی چیست؟

پنومونی باکتریایی چهار مرحله دارد:

• مرحله ۱، احتقان. در روز یا ساعات اول عفونت، ممکن است سرفه و خستگی داشته باشید.
• مرحله ۲، کبد قرمز. علائم شما بدتر می‌شود. ریه‌های شما ممکن است در آزمایش‌ها قرمز به نظر برسند.
• مرحله ۳، کبد خاکستری. ریه‌های شما رنگ خاکستری به خود می‌گیرند. شما هنوز علائم پنومونی را دارید.
• مرحله ۴، بهبودی. با بازگشت مجاری هوایی به حالت عادی، علائم شما کاهش یافته و احساس بهتری خواهید داشت. 

واکسن پنومونی: چند وقت یکبار؟

سه واکسن پنومونی (پنوموکوک) به طور گسترده در ایالات متحده استفاده می‌شوند: PCV15، PCV20 و PCV23. PCV13 یک واکسن قدیمی‌تر است، اما هنوز هم گاهی اوقات استفاده می‌شود. پزشکان ممکن است بسته به سن و وضعیت سلامتی افراد، از آنها برای افراد مختلف استفاده کنند:

• بیشتر کودکان خردسال باید چهار دوز PCV15 یا PCV20 را در سنین ۲، ۴، ۶ و ۱۲-۱۵ ماهگی دریافت کنند. این کار را می‌توان تقریباً تا ۵ سالگی انجام داد.
• کودکان ۶ تا ۱۸ سال که واکسینه نشده‌اند، بسته به عوامل خطرشان، معمولاً به یک دوز نیاز دارند. 
• افراد ۵۰ سال به بالا و بزرگسالان زیر ۵۰ سال که عوامل خطر ابتلا به پنومونی را دارند، می‌توانند یک دوز واکسن PCV20 یا یک دوز از واکسن‌های PCV15 و PCV23 دریافت کنند. 

پزشک شما می‌تواند به شما بگوید که به چند دوز و چه زمانی نیاز دارید.