HIV به سیستم ایمنی بدن حمله می‌کند و توانایی فرد را برای مقابله با عوامل بیماری‌زا کاهش می‌دهد. با تضعیف تدریجی دفاع طبیعی بدن، ممکن است علائم و عوارض مختلفی در بخش‌های گوناگون بدن ایجاد شود. با این حال، اگر درمان ضدرتروویروسی (ART) در مراحل اولیه عفونت HIV آغاز شود، بسیاری از این مشکلات ممکن است ایجاد نشوند.
داروهای ضدرتروویروسی خود نیز ممکن است عوارضی داشته باشند. بنابراین، لازم است فرد از نظر بروز این عوارض تحت نظر باشد و اقداماتی برای پیشگیری یا کاهش شدت آن‌ها انجام شود.
تأثیر HIV بر سیستم ایمنی
سیستم ایمنی بدن از انواع مختلفی از گلبول‌های سفید تشکیل شده است که وظیفه اصلی آن‌ها مقابله با عفونت‌هاست. HIV وارد نوع خاصی از این سلول‌ها به نام سلول‌های CD4 می‌شود و از آن‌ها برای تکثیر خود استفاده می‌کند. در نهایت، ویروس سلول را از بین می‌برد و ویروس‌های جدید برای آلوده کردن سلول‌های CD4 دیگر منتشر می‌شوند.
بدن برای جبران این وضعیت، سلول‌های CD4 بیشتری تولید می‌کند، اما با گذشت زمان توانایی آن برای مقابله با سرعت تکثیر ویروس کاهش می‌یابد. در نتیجه، سیستم ایمنی به‌تدریج ضعیف می‌شود و فرد در برابر عفونت‌ها، حتی عفونت‌هایی که معمولاً بی‌خطر هستند، آسیب‌پذیرتر خواهد شد. عفونت‌ها ممکن است طولانی‌تر شوند، شدت بیشتری پیدا کنند و دفعات عود آن‌ها افزایش یابد.
اگر فرد درمان ضدرتروویروسی (ART) را طبق دستور پزشک به‌طور منظم مصرف کند، این درمان تکثیر HIV را مهار می‌کند، مانع آلوده شدن سلول‌های CD4 بیشتر می‌شود و از تضعیف سیستم ایمنی جلوگیری می‌کند.
مراحل عفونت HIV
حدود ۲ تا ۴ هفته پس از آلوده شدن به HIV، ممکن است فرد علائمی شبیه آنفلوآنزا داشته باشد. این مرحله، عفونت اولیه یا حاد HIV نام دارد. علائم آن می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
- تب
- بثورات پوستی
- گلودرد
- خستگی
- تورم غدد لنفاوی
مرحله بعدی دوره نهفتگی بالینی یا عفونت مزمن HIV نام دارد. در این مرحله ممکن است فرد هیچ علامتی نداشته باشد یا تنها علائم خفیفی را تجربه کند. این دوره در برخی افراد می‌تواند ۱۰ سال یا بیشتر طول بکشد.
بدون درمان، HIV به تکثیر خود در بدن ادامه می‌دهد و در نهایت بیماری وارد مرحله سوم یعنی ایدز (AIDS) می‌شود.
فرد مبتلا به HIV زمانی مبتلا به ایدز تشخیص داده می‌شود که تعداد سلول‌های CD4 او کمتر از ۲۰۰ سلول در هر میلی‌متر مکعب خون باشد یا به یکی از بیماری‌ها و عوارضی مبتلا شود که به‌عنوان بیماری‌های تعریف‌کننده ایدز (AIDS-defining conditions) شناخته می‌شوند.
این بیماری‌ها شامل برخی انواع سرطان و نیز عفونت‌های فرصت‌طلب هستند.
عفونت‌های فرصت‌طلب
عفونت‌های فرصت‌طلب در افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند، با احتمال بیشتری رخ می‌دهند یا شدت بیشتری پیدا می‌کنند. برخی از شایع‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:
کاندیدیازیس (Candidiasis):
عفونتی قارچی ناشی از گونه‌های Candida که می‌تواند دهان، مری، دستگاه تنفسی تحتانی یا بافت عمقی ریه را درگیر کند.
پنومونی پنوموسیستیس (Pneumocystis pneumonia; PCP):
یک عفونت قارچی ناشی از Pneumocystis jirovecii است که ریه‌ها را درگیر می‌کند و می‌تواند موجب سرفه، تب و دشواری در تنفس شود.
کمپلکس مایکوباکتریوم آویوم (Mycobacterium avium complex; MAC):
یک عفونت باکتریایی است که می‌تواند در سراسر بدن منتشر شود و باعث تب و کاهش وزن شود.
سرطان مهاجم دهانه رحم:
سرطانی که از دهانه رحم آغاز شده و به سایر بخش‌های بدن گسترش پیدا می‌کند.
سیتومگالوویروس (Cytomegalovirus; CMV):
این ویروس می‌تواند ریه‌ها، شکم، مغز و چشم‌ها را درگیر کند.
سارکوم کاپوزی (Kaposi’s sarcoma):
در این بیماری، عروق خونی کوچک در مناطقی از بدن که نباید رشد کنند، تکثیر می‌شوند. ممکن است ضایعات پوستی ایجاد شوند یا ریه‌ها، روده‌ها و غدد لنفاوی درگیر شوند.
لنفوم (Lymphoma):
نوعی سرطان است که غدد لنفاوی یا سایر بافت‌های دستگاه لنفاوی را درگیر می‌کند.
سل (Tuberculosis):
این بیماری ناشی از عفونت باکتریایی است که معمولاً ریه‌ها را درگیر می‌کند، اما ممکن است سایر بخش‌های بدن را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
سپتی‌سمی سالمونلا (Salmonella septicemia):
نوع شدید و منتشرشده‌ای از عفونت سالمونلا است که در آن باکتری‌ها در بدن گسترش پیدا می‌کنند و فشار زیادی بر سیستم ایمنی وارد می‌شود.
تأثیر HIV بر چشم‌ها
برخی مشکلات چشمی ناشی از HIV خفیف هستند، اما برخی دیگر می‌توانند آن‌قدر شدید شوند که به کاهش شدید بینایی یا حتی نابینایی منجر شوند.
یکی از مشکلات مهم، عفونت‌هایی است که می‌توانند باعث خونریزی در شبکیه، یعنی بافت حساس به نور در قسمت پشتی چشم، و همچنین جداشدگی شبکیه شوند.
حدود ۷ نفر از هر ۱۰ فرد مبتلا به ایدز درمان‌نشده ممکن است دچار مشکلات چشمی مرتبط با ایدز شوند که در بسیاری از موارد علت آن عفونت سیتومگالوویروس است.
ممکن است تا زمانی که بیماری پیشرفت زیادی نکرده باشد، علائم واضحی وجود نداشته باشد. بنابراین، در افراد مبتلا به HIV پیشرفته، معاینه منظم چشم اهمیت زیادی دارد.
در صورت ایجاد هرگونه تغییر در بینایی، باید پزشک را مطلع کرد، از جمله:
- تاری دید یا دوبینی
- تغییر در درک رنگ‌ها
- مشاهده لکه یا نقاط شناور در میدان دید
- اشک‌ریزش یا قرمزی چشم
- حساسیت به نور
- درد چشم
تأثیر HIV بر سیستم گردش خون
عوامل مختلفی می‌توانند احتمال بروز بیماری‌های قلبی را در افراد مبتلا به HIV افزایش دهند.
از آنجا که HIV سیستم ایمنی را تحت تأثیر قرار می‌دهد، بدن برای مقابله با عفونت وارد یک حالت التهاب مزمن می‌شود. این التهاب مداوم با افزایش خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی ارتباط دارد.
برخی از داروهای مورد استفاده برای درمان HIV نیز ممکن است احتمال بیماری قلبی را افزایش دهند. این داروها در بعضی افراد می‌توانند موجب مقاومت به انسولین شوند و در نتیجه خطر ابتلا به دیابت را افزایش دهند. همچنین ممکن است بر نحوه تجزیه و متابولیسم چربی‌ها تأثیر بگذارند.
دیابت نیز به نوبه خود خطر بیماری قلبی را افزایش می‌دهد. بنابراین ممکن است فرد برای کنترل قند خون و کلسترول به دارو نیاز داشته باشد.
در صورت سیگار کشیدن، ترک آن بسیار مهم است. مصرف متنوع سبزیجات و میوه‌ها، غلات کامل و مواد غذایی حاوی اسیدهای چرب امگا-۳ نیز توصیه می‌شود. بهتر است از گوشت‌های کم‌چرب و فرآورده‌های لبنی کم‌چرب استفاده شود.
فعالیت بدنی منظم، مانند پیاده‌روی سریع به مدت ۲۰ تا ۳۰ دقیقه در بیشتر روزهای هفته، نیز می‌تواند مفید باشد.
اگر فرد اضافه‌وزن داشته باشد، حتی کاهش حدود ۲ تا ۴.۵ کیلوگرم از وزن بدن نیز می‌تواند تأثیر قابل‌توجهی بر سلامت قلب و متابولیسم داشته باشد.
تأثیر HIV بر کلیه‌ها
فشار خون بالا و دیابت هر دو با HIV ارتباط دارند و از علل مهم بیماری کلیه محسوب می‌شوند.
رعایت یک رژیم غذایی سالم و داشتن فعالیت بدنی منظم که برای سلامت قلب مفید است، می‌تواند به کنترل فشار خون و قند خون نیز کمک کند و در نتیجه از کلیه‌ها محافظت نماید.
برخی از داروهای مورد استفاده برای درمان HIV ممکن است به کلیه‌ها آسیب برسانند. اگر فرد از قبل دچار بیماری کلیوی باشد، پزشک ممکن است از تجویز این داروها اجتناب کند یا عملکرد کلیه را با دقت بیشتری تحت نظر قرار دهد.
لازم است عملکرد کلیه‌ها به‌طور منظم بررسی شود، زیرا بیماری کلیه ممکن است در مراحل اولیه بدون علامت باشد و فرد متوجه وجود مشکل نشود.
تأثیر HIV بر دستگاه گوارش
بیش از نیمی از افراد مبتلا به ایدز علائم گوارشی را تجربه می‌کنند. این علائم ممکن است در اثر حمله مستقیم ویروس یا عفونت‌های فرصت‌طلب به دیواره روده ایجاد شوند.
اسهال شایع‌ترین علامت است.
با گذشت زمان، HIV می‌تواند نحوه عملکرد دستگاه گوارش و حتی ساختار بافتی آن را تغییر دهد.
مطالب بیشتری برای شما داریم
موضوع موردنظر خود را انتخاب کنید و به مجموعه‌ای از مطالب پزشکی و سلامت دسترسی داشته باشید.
کبد
برخی داروهای مورد استفاده برای درمان HIV می‌توانند به کبد آسیب برسانند.
بسیاری از افراد مبتلا به HIV همچنین به نوعی التهاب کبد، یعنی هپاتیت، مبتلا هستند.
لازم است مصرف الکل محدود شود و از مصرف مواد مخدر تفریحی اجتناب شود.
ابتلا به دیابت، افزایش کلسترول یا تری‌گلیسرید و همچنین اضافه‌وزن می‌تواند خطر کبد چرب را افزایش دهد. بنابراین باید میزان مصرف روزانه کربوهیدرات‌ها، چربی‌ها و کالری تحت کنترل باشد.
درباره واکسیناسیون علیه هپاتیت A و هپاتیت B باید با پزشک مشورت شود. برای هپاتیت C واکسنی وجود ندارد، اما انجام آزمایش برای شناسایی آن توصیه می‌شود.
انجام منظم آزمایش‌های خون می‌تواند به شناسایی زودهنگام مشکلات کبدی کمک کند.
دهان
دهان ممکن است یکی از نخستین قسمت‌هایی از بدن باشد که علائم HIV در آن ظاهر می‌شوند.
مشکلاتی مانند خشکی دهان، عفونت‌های قارچی، بیماری‌های لثه، تبخال و زخم‌های دهانی می‌توانند جویدن یا بلعیدن را دردناک کنند.
اگر این مشکلات برای مدت طولانی ادامه پیدا کنند، ممکن است فرد نتواند داروهای HIV را به‌درستی مصرف کند یا مواد مغذی کافی دریافت کند.
رعایت مناسب بهداشت دهان می‌تواند به پیشگیری از این مشکلات کمک کند. مسواک زدن و استفاده منظم از نخ دندان، مراجعه دوره‌ای به دندان‌پزشک و اطلاع دادن هرگونه مشکل دهانی به پزشک یا دندان‌پزشک اهمیت دارد.
بیشتر بیماری‌های دهانی مرتبط با HIV قابل درمان هستند.
تأثیر HIV بر سیستم اسکلتی و استخوان‌ها
افراد مبتلا به HIV معمولاً نسبت به افراد غیرمبتلا کاهش بیشتری در تراکم و استحکام استخوان دارند. در نتیجه استخوان‌ها ممکن است شکننده‌تر شوند و احتمال شکستگی افزایش پیدا کند.
به‌ویژه ممکن است استخوان‌های لگن و مفصل ران دردناک و ضعیف شوند.
عوامل مختلفی می‌توانند در این وضعیت نقش داشته باشند؛ از جمله خود ویروس، التهاب ناشی از HIV، داروهای مورد استفاده برای درمان HIV یا بیماری‌های مرتبط با آن مانند کورتیکواستروئیدها و برخی داروهای ضداسید.
کمبود ویتامین D نیز یکی از عوامل مهم است که در افراد مبتلا به HIV نسبتاً شایع است.
برای کمک به حفظ سلامت استخوان‌ها:
- دریافت کافی کلسیم و ویتامین D اهمیت دارد.
- انجام ورزش‌های تحمل‌کننده وزن، مانند پیاده‌روی یا تمرینات قدرتی، مفید است.
- از سیگار کشیدن خودداری کنید و مصرف الکل را محدود کنید.
- از پزشک درباره اندازه‌گیری سطح ویتامین D خون سؤال کنید.
در صورت نیاز، پزشک ممکن است مکمل‌های غذایی یا داروهای دیگری را برای حفظ سلامت استخوان‌ها تجویز کند.
تأثیر HIV بر سیستم عصبی
حدود نیمی از افراد مبتلا به ایدز دچار مشکلات عصبی مرتبط با بیماری می‌شوند.
عفونت یا التهاب ناشی از HIV می‌تواند به مغز یا نخاع آسیب برساند و عملکرد طبیعی سلول‌های عصبی را مختل کند. برخی داروهای مورد استفاده در درمان HIV نیز ممکن است بر سیستم عصبی اثر بگذارند.
مغز
التهاب مغز و نخاع می‌تواند موجب اختلال در تفکر و گیجی شود و همچنین علائمی مانند ضعف، سردرد، تشنج و مشکلات تعادل ایجاد کند.
در مراحل پیشرفته ایدز، ممکن است اختلالات شدید حافظه و زوال شناختی یا دمانس ایجاد شود.
HIV همچنین می‌تواند بر سلامت روان فرد تأثیر بگذارد. بسیاری از افراد مبتلا به HIV دچار افسردگی یا اضطراب می‌شوند.
کمک گرفتن از متخصصان سلامت روان و گروه‌های حمایتی می‌تواند به فرد در مدیریت نگرانی‌ها و سازگاری با زندگی همراه با HIV کمک کند.
اعصاب
عفونت فرصت‌طلب سیتومگالوویروس (CMV) می‌تواند اعصاب را درگیر کند و کنترل دست‌ها، پاها یا مثانه را مختل نماید.
در افراد مبتلا به ایدز که درمان دریافت نمی‌کنند، ایجاد آسیب‌های متعدد در رشته‌های عصبی نخاع شایع است. این وضعیت که میلوپاتی واکوئولار (Vacuolar myelopathy) نام دارد، می‌تواند موجب اختلال در راه رفتن شود.
خود HIV یا داروهای مورد استفاده برای درمان آن نیز ممکن است به اعصاب محیطی در سراسر بدن آسیب برسانند و باعث نوروپاتی شوند.
علائم نوروپاتی ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- درد
- بی‌حسی
- ضعف
- احساس سوزش
- خشکی یا سفتی
- احساس گزگز یا مورمور شدن
درمان ضدرتروویروسی می‌تواند خطر بروز این عوارض و مشکلات عصبی را کاهش دهد. اگر مشخص شود دارویی باعث ایجاد علائم شده است، پزشک ممکن است داروی دیگری را جایگزین آن کند.
تأثیر HIV بر پوست
بسیاری از افراد در مرحله اولیه عفونت HIV دچار بثورات پوستی می‌شوند. این بثورات معمولاً بدون درمان و طی چند روز تا چند هفته برطرف می‌شوند.
با گذشت زمان، عوامل مختلفی ممکن است موجب ایجاد بثورات پوستی جدید شوند. بنابراین، هرگونه بثورات پوستی باید به پزشک اطلاع داده شود، زیرا ممکن است نشانه یک مشکل جدی باشد یا در اثر عوارض دارویی ایجاد شده باشد.
افراد مبتلا به HIV بیشتر در معرض عفونت‌های ویروسی قرار دارند.
هرپس زوستر، هرپس سیمپلکس و مولوسکوم کونتاژیوزوم می‌توانند باعث ایجاد بثورات پوستی یا تاول شوند.
سارکوم کاپوزی نیز می‌تواند ضایعات، لکه‌ها یا ندول‌هایی ایجاد کند که رنگ آن‌ها با پوست طبیعی متفاوت است. گاهی این ضایعات در اندام‌های داخلی نیز ایجاد می‌شوند و می‌توانند تهدیدکننده حیات باشند.
تأثیر داروهای ضدرتروویروسی بر بدن
درمان ضدرتروویروسی (ART) به افراد مبتلا به HIV کمک می‌کند زندگی طولانی‌تر و سالم‌تری داشته باشند و خطر انتقال ویروس را نیز کاهش می‌دهد.
این داروها ممکن است عوارض جانبی ایجاد کنند که بسیاری از آن‌ها با گذشت زمان کاهش می‌یابند یا برطرف می‌شوند. در مجموع، مزایای درمان ضدرتروویروسی بسیار بیشتر از خطرات آن است.
چندین گروه مختلف از داروهای ضدرتروویروسی وجود دارد و پزشک ممکن است آن‌ها را با ترکیبات متفاوتی مورد استفاده قرار دهد. عوارض جانبی نیز بسته به نوع دارو و ویژگی‌های فردی بیمار متفاوت هستند.
برخی از عوارض شایع داروهای ضدرتروویروسی عبارت‌اند از:
- ناراحتی معده و استفراغ
- اسهال
- اختلال در خواب
- سردرد
- بثورات پوستی
- سرگیجه
- خستگی
در صورت بروز هر یک از این مشکلات، باید پزشک را مطلع کرد. پزشک ممکن است بتواند رژیم دارویی را تغییر دهد یا برای کنترل عوارض، درمان دیگری تجویز کند.
سلامت خود را در اولویت قرار دهید. داروها را دقیقاً طبق دستور پزشک مصرف کنید و در صورت ایجاد هرگونه علامت جدید یا تغییر در وضعیت جسمی، پزشک را در جریان قرار دهید.
