سکته مغزی چیست؟

دانستن علائم سکته مغزی اولین قدم در پیشگیری از سکته مغزی است. سکته مغزی که گاهی اوقات “حمله مغزی” نامیده می‌شود، زمانی رخ می‌دهد که جریان خون به ناحیه‌ای از مغز قطع شود. سلول‌های مغز که از اکسیژن و گلوکز مورد نیاز برای زنده ماندن محروم شده‌اند، می‌میرند. اگر سکته مغزی زود تشخیص داده نشود، می‌تواند منجر به آسیب دائمی مغز یا مرگ شود.

به گزارش دبیر انجمن سکته مغزی ایران، سکته مغزی دومین عامل مرگ‌ومیر در کشور است. این بیماری که سالانه جان هزاران نفر را می‌گیرد، به‌طور میانگین ۲۶ هزار نفر در ایران دچار ناتوانی‌های برگشت‌ناپذیر ناشی از سکته مغزی می‌شوند (منبع: MediSina).

چه چیزی باعث سکته مغزی می‌شود؟

دو نوع سکته مغزی وجود دارد.

سکته مغزی ایسکمیک شبیه حمله قلبی است، با این تفاوت که در رگ‌های خونی مغز رخ می‌دهد. لخته‌ها می‌توانند در رگ‌های خونی مغز، رگ‌های خونی منتهی به مغز یا حتی در رگ‌های خونی سایر نقاط بدن تشکیل شوند و سپس به مغز منتقل شوند. این لخته‌ها جریان خون به سلول‌های مغز را مسدود می‌کنند. 

سکته مغزی ایسکمیک همچنین می‌تواند زمانی اتفاق بیفتد که پلاک بیش از حد (رسوبات چربی و کلسترول) رگ‌های خونی مغز را مسدود کند. فیبریلاسیون دهلیزی (Afib) یک ریتم نامنظم قلب است که باعث تشکیل لخته در قلب می‌شود. این لخته‌ها می‌توانند شل شوند و به مغز منتقل شوند. سکته‌های مغزی ایسکمیک به طور نادر به دلیل اختلال لخته شدن خون که افراد یا با آن متولد می‌شوند یا به آن مبتلا می‌شوند، رخ می‌دهند. تقریباً ۹۰٪ از کل سکته‌های مغزی ایسکمیک هستند.

سکته مغزی هموراژیک (هه-مور-راج-یک) زمانی رخ می‌دهد که یک رگ خونی در مغز پاره یا ترکیده شود. نتیجه آن نفوذ خون به بافت مغز و آسیب به سلول‌های مغزی است. شایع‌ترین علل سکته مغزی هموراژیک فشار خون بالا و آنوریسم مغزی است. آنوریسم، ضعف یا نازکی دیواره رگ خونی است. تومور یا سرطان مغزی که در قسمت دیگری از بدن شروع می‌شود و به مغز گسترش می‌یابد، یکی دیگر از علل سکته مغزی هموراژیک است.

علائم سکته مغزی

شایع‌ترین علائم سکته مغزی عبارتند از:

• ضعف یا بی‌حسی صورت، بازو یا پا در یک طرف بدن
• از دست دادن بینایی یا کم شدن دید (مانند افتادن پرده) در یک یا هر دو چشم
• از دست دادن قدرت تکلم، مشکل در صحبت کردن یا فهمیدن حرف‌های دیگران
• سردرد ناگهانی و شدید بدون علت مشخص
• از دست دادن تعادل یا راه رفتن ناپایدار، معمولاً همراه با علامت دیگری
• از دست دادن ناگهانی جزئی یا کامل هر یک از حواس (بینایی، شنوایی، چشایی، لامسه، بویایی)
• تهوع و استفراغ
• گیجی یا آشفتگی
• تشنج
• از دست دادن حافظه (فراموشی)
• غش کردن یا بیهوش شدن

علائم سکته مغزی خفیف

سکته مغزی خفیف انسداد موقت جریان خون به مغز است. نام دیگر آن حمله ایسکمیک گذرا یا TIA است. سکته مغزی خفیف همان علائم سکته مغزی ذکر شده در بالا را ایجاد می‌کند، اما فقط چند دقیقه طول می‌کشد. 

اگر علائم سکته مغزی را تجربه کردم چه باید بکنم؟

برای آشنایی با علائم و نشانه‌های سکته مغزی و دریافت سریع کمک، با مخفف BEFAST آشنا شوید:

• B برای تعادل است – از دست دادن ناگهانی تعادل
• E برای  چشم‌ها – از دست دادن بینایی در یک یا هر دو چشم
• F مخفف  صورت است – لبخند ناهموار یا ضعف در صورت 
• A به معنی بازو است – ضعف در یک بازو
• S برای گفتار است  – کلمات نامفهوم تلفظ می‌شوند
• T به معنی  زمان است – اگر شما یا شخص دیگری علائمی مانند این را دارید، فوراً با 115 تماس بگیرید

سکته مغزی یک اورژانس پزشکی است. درمان فوری می‌تواند جان شما را نجات دهد یا شانس بهبودی کامل شما را افزایش دهد.

سکته مغزی چگونه درمان می‌شود؟

درمان سکته مغزی داروهایی هستند که لخته‌های خون را حل می‌کنند و از تشکیل لخته‌های جدید جلوگیری می‌کنند. یک داروی اورژانسی به نام فعال‌کننده پلاسمینوژن بافتی (tPA) لخته‌هایی را که جریان خون به مغز را مسدود می‌کنند، حل می‌کند. برای اینکه tPA مؤثر باشد، باید ظرف ۳ ساعت پس از شروع علائم سکته مغزی آن را دریافت کنید. 

داروهای ضد انعقاد و ضد پلاکت از چسبیدن سلول‌های خونی و پلاکت‌ها به یکدیگر و تشکیل لخته جلوگیری می‌کنند. پزشک شما می‌تواند این داروها را برای کاهش خطر سکته مغزی تجویز کند.

این روش‌ها شریان مسدود شده را باز کرده و جریان خون به مغز را بهبود می‌بخشند:

ترومبکتومی. یک لوله نازک به نام کاتتر از طریق شریانی در بالای ران شما به گردن یا مغز شما منتقل می‌شود. سپس وسیله‌ای به نام استنت بازیاب، لخته را به دام انداخته و آن را خارج می‌کند و جریان خون را بازیابی می‌کند.  

آنژیوپلاستی و استنت‌گذاری.  جراح یک کاتتر را به داخل شریان آسیب‌دیده وارد می‌کند. سپس یک بالن کوچک یا یک لوله توری کوچک به نام استنت وارد شریان می‌شود تا آن را باز نگه دارد.

اندآرترکتومی کاروتید.  شریان‌های کاروتید، رگ‌های خونی در گردن شما هستند که خون را به مغز شما می‌رسانند. این روش پلاک چسبنده‌ای را که جریان خون را از طریق شریان کاروتید مسدود می‌کند، از بین می‌برد.

پیشگیری از سکته مغزی

تا ۸۰٪ از کل سکته‌های مغزی قابل پیشگیری هستند. شما می‌توانید بسیاری از عوامل خطر را قبل از اینکه مشکلی ایجاد کنند، کنترل کنید.

عوامل خطر قابل کنترل سکته مغزی:

• فشار خون بالا
• فیبریلاسیون دهلیزی
• دیابت کنترل نشده
• کلسترول بالا
• سیگار کشیدن
• مصرف بیش از حد الکل
• رژیم غذایی سرشار از چربی اشباع، چربی ترانس و کلسترول
• چاقی
• بیماری عروق کاروتید یا کرونری
• درمان با استروژن خوراکی، شامل درمان جایگزینی هورمون (HRT) و قرص‌های ضدبارداری

چه تغییرات ساده‌ای می‌توانید ایجاد کنید تا احتمال ابتلا به سکته مغزی را کاهش دهید؟

عوامل خطر غیرقابل کنترل سکته مغزی:

• سن (بالای ۶۵ سال)
• جنسیت (مردان بیشتر دچار سکته مغزی می‌شوند، اما زنان سکته‌های مغزی مرگبارتری دارند)
• نژاد (آمریکایی‌های آفریقایی‌تبار بیشتر در معرض خطر هستند)
• سابقه خانوادگی سکته مغزی
• سابقه سردردهای میگرنی

عفونت کووید-۱۹ ممکن است خطر سکته مغزی را در برخی افراد افزایش دهد. پاسخ سیستم ایمنی به ویروس باعث التهاب می‌شود که ممکن است به رشد پلاک‌ها و تجزیه آنها به لخته کمک کند. 

گاهی اوقات، افراد قبل از سکته مغزی علائم هشدار دهنده‌ای را تجربه می‌کنند. برخی دیگر هیچ علامتی ندارند که آنها را از سکته مغزی آگاه کند، یا علائم آنها آنقدر خفیف است که قابل توجه نیست.

معاینات منظم برای تشخیص مشکلات قبل از جدی شدن آنها مهم است. هرگونه علائم سکته مغزی یا عوامل خطر را به پزشک خود گزارش دهید. پزشک شما می‌تواند خطر سکته مغزی را در شما ارزیابی کرده و به شما در کنترل عوامل خطر کمک کند.

تغییر سبک زندگی برای کمک به کاهش خطر سکته مغزی

بسیاری از سکته‌های مغزی با عادات سالم مانند موارد زیر قابل پیشگیری هستند:

• انجام ورزش‌های هوازی با شدت متوسط ​​تا زیاد مانند پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری
• داشتن رژیم غذایی سرشار از سبزیجات، میوه‌ها، غلات کامل، لبنیات کم‌چرب و ماهی و کاهش مصرف چربی اشباع، چربی ترانس، قند و نمک
• حفظ وزن در محدوده سالم
• سیگار نکشیدن یا استفاده از ویپ و اجتناب از دود سیگار دیگران
• محدود کردن مصرف الکل به حداکثر دو نوشیدنی در روز برای مردان و یک نوشیدنی در روز برای زنان
• مراجعه منظم به پزشک برای معاینات و بررسی فشار خون
• کنترل عوامل خطر سکته مغزی مانند کلسترول بالا، دیابت، فیبریلاسیون دهلیزی (فیب) و فشار خون بالا با تغییرات سبک زندگی یا دارو
• خواب شبانه ۷ تا ۹ ساعت
• کاهش استرس با تکنیک‌های آرامش‌بخش مانند تنفس عمیق، مدیتیشن یا یوگا

خلاصه مطلب

سکته مغزی انسداد جریان خون به مغز است. اگر به سرعت درمان نشود، می‌تواند باعث آسیب دائمی مغز یا مرگ شود. علائم سکته مغزی مانند ضعف ناگهانی، از دست دادن بینایی و مشکل در صحبت کردن را بیاموزید. پزشکان سکته مغزی را با داروهایی برای از بین بردن لخته‌ها و روش‌هایی برای رفع انسداد درمان می‌کنند. شما می‌توانید با دانستن عوامل خطر و همکاری با پزشک خود برای کنترل آنها، از سکته مغزی جلوگیری کنید.

سوالات متداول سکته مغزی

تفاوت بین حمله قلبی و سکته مغزی چیست؟

هم حمله قلبی و هم سکته مغزی زمانی اتفاق می‌افتند که یک تکه پلاک، جریان خون را در یک شریان مسدود کند. در حمله قلبی، انسداد مانع از جریان خون به بخشی از عضله قلب می‌شود. سکته مغزی زمانی اتفاق می‌افتد که انسدادی در جریان خون به مغز وجود داشته باشد.  

علائم هشدار دهنده اولیه بیماری قلبی چیست؟

گاهی اوقات بیماری قلبی علائمی ایجاد نمی‌کند و تا زمانی که حمله قلبی، سکته مغزی یا نارسایی قلبی رخ ندهد، تشخیص داده نمی‌شود. علائمی که ممکن است نشان دهنده بیماری قلبی باشد عبارتند از: 

• درد، گرفتگی یا فشار قفسه سینه
• تنگی نفس
• درد در گردن، فک، بالای شکم یا کمر
• بی‌حسی یا ضعف در بازوها یا پاها

آیا سکته مغزی قابل درمان است؟

بهبودی پس از سکته مغزی امکان‌پذیر است. مدت زمان لازم برای این امر و میزان بازگشت عملکرد برای هر فرد متفاوت است. برخی افراد بهبودی کامل پیدا می‌کنند، اما این روند می‌تواند ماه‌ها طول بکشد.

سکته مغزی چه احساسی دارد؟

سکته مغزی مانند ضعف یا بی‌حسی ناگهانی در بازوها، پاها یا صورت احساس می‌شود. برخی افراد سردرد شدید دارند. گفتار و بینایی شما نیز می‌تواند تحت تأثیر قرار گیرد.