آنچه در این مطلب خواهید خواند
آنافیلاکسی چیست؟
آنافیلاکسی (Anaphylaxis) یا شوک آنافیلاکتیک (Anaphylactic Shock) یک واکنش آلرژیک شدید و تهدیدکننده حیات است که باید فوراً درمان شود. در صورت بروز واکنش آنافیلاکتیک، باید در اسرع وقت یک دوز اپی‌نفرین (Epinephrine) یا آدرنالین دریافت کنید. اگر این وضعیت درمان نشود، ممکن است به مرگ منجر شود.
اپی‌نفرین می‌تواند علائم آنافیلاکسی را ظرف چند دقیقه برطرف کند. اگر علائم برطرف نشوند، ممکن است لازم باشد طی نیم ساعت، دوز دوم دارو نیز تجویز شود. این دارو که برای تهیه آن به نسخه پزشک نیاز است، به شکل قلم‌های تزریق خودکار و آماده مصرف و نیز به‌صورت اسپری بینی تک‌دوز در دسترس است.
در واکنش آنافیلاکتیک، نباید مصرف آنتی‌هیستامین را جایگزین اپی‌نفرین کرد. آنتی‌هیستامین‌ها درمان اولیه و اصلی آنافیلاکسی نیستند.
آنافیلاکسی نسبتاً نادر است، اما احتمال بروز آن در برخی افراد بیشتر از دیگران است. بیشتر افراد پس از این واکنش بهبود می‌یابند. بااین‌حال، پیش از هرگونه اقدام پزشکی، از جمله درمان‌های دندان‌پزشکی، باید پزشک را از حساسیت‌های دارویی یا حساسیت به لاتکس مطلع کنید. همچنین توصیه می‌شود از دستبند یا گردنبند هشدار پزشکی استفاده کنید یا کارتی حاوی اطلاعات مربوط به حساسیت‌های خود همراه داشته باشید.
اگر قبلاً دچار واکنش آنافیلاکتیک شده‌اید، خطر بروز مجدد آن در شما بیشتر است. سابقه خانوادگی آنافیلاکسی و ابتلا به آسم نیز از عوامل افزایش‌دهنده خطر محسوب می‌شوند.
مراحل آنافیلاکسی
آنافیلاکسی و علائم آن معمولاً به‌صورت مرحله‌ای بروز می‌کنند؛ بااین‌حال، ممکن است وضعیت بیمار به‌سرعت وخیم شود. علائم در ابتدا ممکن است خفیف باشند و به‌تدریج شدت پیدا کنند. شناسایی زودهنگام علائم به دریافت کمک پزشکی پیش از بروز عوارض شدید یا تهدیدکننده حیات کمک می‌کند.
مرحله اول: علائم خفیف
در این مرحله ممکن است هنوز مشخص نباشد که واکنش ایجادشده آنافیلاکسی است. علائم می‌توانند شبیه یک حساسیت خفیف باشند، از جمله:
- خارش پوست
- قرمزی پوست یا ایجاد برجستگی‌های پوستی و کهیر
- آبریزش بینی
توجه به این نشانه‌ها، به‌ویژه در افرادی که در معرض خطر آنافیلاکسی قرار دارند، اهمیت زیادی دارد.
مرحله دوم: تشدید علائم
در این مرحله، علائم شدیدتر می‌شوند و بخش‌های بیشتری از بدن را درگیر می‌کنند. نشانه‌های احتمالی عبارت‌اند از:
- گسترش بثورات پوستی یا کهیر به نواحی وسیع‌تر بدن
- تورم صورت، لب‌ها یا زبان
- اشک‌ریزش چشم‌ها
- دشواری در بلع
- درد شکم، استفراغ یا اسهال
در این مرحله باید فوراً کمک پزشکی دریافت کرد؛ زیرا احتمال تشدید بیشتر علائم وجود دارد.
مرحله سوم: بروز علائم شدید
با پیشرفت واکنش، ممکن است علائم زیر ظاهر شوند:
- دشواری در تنفس
- ضعیف شدن نبض
- درد قفسه سینه
- سرگیجه یا احساس سبکی سر
- کاهش سطح هوشیاری یا غش کردن
این مرحله گاهی شوک آنافیلاکتیک نامیده می‌شود.
مرحله چهارم: وضعیت تهدیدکننده حیات
در این مرحله، وضعیت بیمار بسیار وخیم است. فشار خون به‌شدت کاهش می‌یابد، نبض ضعیف می‌شود و به دلیل تورم و تنگی راه‌های هوایی، تنفس و اکسیژن‌رسانی به بدن مختل می‌شود. در شدیدترین موارد، آنافیلاکسی می‌تواند به ایست قلبی و مرگ منجر شود.
علائم آنافیلاکسی
نخستین نشانه‌های واکنش آنافیلاکتیک ممکن است شبیه علائم معمول آلرژی، مانند آبریزش بینی یا بثورات پوستی، باشند؛ اما علائم شدیدتر می‌توانند در مدت کوتاهی، گاهی طی حدود ۳۰ دقیقه، ظاهر شوند.
معمولاً بیش از یک علامت به‌طور هم‌زمان مشاهده می‌شود. علائم احتمالی عبارت‌اند از:
- سرفه یا خس‌خس سینه
- درد، خارش یا احساس فشار و گرفتگی در قفسه سینه
- غش، سرگیجه، گیجی یا ضعف
- کهیر، بثورات پوستی و خارش، تورم یا قرمزی پوست
- آبریزش یا گرفتگی بینی و عطسه
- تنگی نفس یا دشواری در تنفس
- ضربان سریع قلب یا احساس تپش قلب
- تورم یا خارش لب‌ها و زبان
- تورم یا خارش گلو
- گرفتگی صدا یا دشواری در بلع
- احساس تنگی در گلو
- استفراغ، اسهال، دل‌پیچه یا درد شکم
- نبض ضعیف و رنگ‌پریدگی
- اختلال در تکلم یا نامفهوم شدن گفتار
- از دست دادن هوشیاری
برخی افراد گزارش می‌کنند که درست پیش از شروع حمله، احساس شدید و غیرمعمولی از وقوع یک اتفاق بسیار بد یا قریب‌الوقوع داشته‌اند.
علائم آنافیلاکسی ممکن است به شوک و از دست دادن هوشیاری منجر شوند.
در برخی افراد، پس از بهبود واکنش اولیه، حمله دیگری رخ می‌دهد. طبق مطلب منبع، ممکن است از هر پنج فرد مبتلا، حداکثر یک نفر طی ۱۲ ساعت پس از واکنش نخست، بار دیگر دچار واکنش آنافیلاکتیک شود. به این حالت آنافیلاکسی دوفازی (Biphasic Anaphylaxis) گفته می‌شود.
تفاوت آلرژی معمولی با آنافیلاکسی چیست؟
علائم آلرژی می‌توانند آزاردهنده باشند، اما آنافیلاکسی یک واکنش شدید و بالقوه کشنده است. نکته مهم این است که واکنش آنافیلاکتیک ممکن است در ابتدا با علائم خفیف شروع شود و سپس به‌سرعت پیشرفت کند. بنابراین، در صورت بروز نشانه‌هایی مانند دشواری در تنفس، تورم زبان یا گلو، افت فشار خون یا غش، نباید منتظر شدیدتر شدن علائم ماند.
علل آنافیلاکسی
آنافیلاکسی زمانی رخ می‌دهد که سیستم ایمنی بدن به ماده‌ای که معمولاً بی‌ضرر است، مانند یک ماده غذایی، واکنشی شدید و غیرطبیعی نشان دهد. در بسیاری از موارد، آنتی‌بادی‌های دخیل در پاسخ ایمنی، مانند (IgE) ایمونوگلوبولین E، در ایجاد این واکنش نقش دارند.
واکنش ممکن است در نخستین تماس قابل‌تشخیص نباشد و در تماس‌های بعدی بروز کند یا شدت بیشتری پیدا کند.
در کودکان، مواد غذایی شایع‌ترین علت آنافیلاکسی هستند؛ درحالی‌که در بزرگسالان، داروها سهم مهم‌تری در ایجاد این واکنش دارند.
مواد غذایی شایع در ایجاد آنافیلاکسی در کودکان
- بادام‌زمینی
- صدف‌های خوراکی و سایر نرم‌تنان دریایی
- ماهی
- شیر
- تخم‌مرغ
- سویا
- گندم
مواد غذایی شایع در ایجاد آنافیلاکسی در بزرگسالان
- صدف‌های خوراکی و سایر نرم‌تنان دریایی
- مغزهای خوراکی درختی، مانند گردو، فندق، بادام هندی، پسته، دانه کاج و بادام
- بادام‌زمینی
در موارد نادر، حساسیت برخی افراد به حدی شدید است که حتی بوی یک ماده غذایی ممکن است واکنش ایجاد کند. برخی افراد نیز به مواد نگهدارنده خاصی که در غذاها استفاده می‌شوند، حساسیت دارند.
داروهای شایع ایجادکننده آنافیلاکسی
- پنی‌سیلین: واکنش ممکن است پس از تزریق دارو بیشتر از مصرف خوراکی آن رخ دهد.
- شل‌کننده‌های عضلانی: از جمله داروهایی که در بیهوشی استفاده می‌شوند.
- آسپرین، ایبوپروفن و سایر داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی (NSAIDs)
- داروهای ضدتشنج
سایر عوامل ایجادکننده آنافیلاکسی
موارد زیر نیز ممکن است در برخی افراد موجب آنافیلاکسی شوند، هرچند شیوع آن‌ها کمتر است:
- گرده گیاهان، از جمله ابروسیا، علف‌ها و درختان
- نیش یا گزش حشرات، مانند زنبور عسل، زنبورهای وحشی، زنبور زرد، زنبور سرخ و مورچه آتشین
- لاتکس که در دستکش‌های پزشکی، بادکنک‌ها و برخی محصولات لاستیکی وجود دارد
در برخی افراد، حتی استنشاق ذرات لاتکس نیز می‌تواند واکنش آلرژیک شدید ایجاد کند.
واکنش‌های متقاطع میان مواد حساسیت‌زا
در بعضی افراد، تماس با یک ماده حساسیت‌زا می‌تواند زمینه واکنش به ماده دیگری را نیز فراهم کند. این وضعیت ممکن است در اثر شباهت ساختاری برخی پروتئین‌های آلرژن ایجاد شود.
نمونه‌های ذکرشده در منبع عبارت‌اند از:
- استنشاق گرده توس (غان) و سپس مصرف سیب، سیب‌زمینی خام، هویج، کرفس یا فندق
- استنشاق گرده درمنه و سپس مصرف کرفس، سیب، بادام‌زمینی یا کیوی
- استنشاق گرده ابروسیا و سپس مصرف خربزه یا موز
- تماس با لاتکس و مصرف پاپایا، شاه‌بلوط یا کیوی
این نوع ارتباط‌ها در همه افراد مبتلا به حساسیت مشاهده نمی‌شوند و وجود آن‌ها به نوع حساسیت و ویژگی‌های فرد بستگی دارد.
در موارد نادر، آنافیلاکسی ممکن است در اثر ورزش به‌تنهایی یا ورزش کردن طی دو تا چهار ساعت پس از مصرف برخی مواد غذایی ایجاد شود. به این حالت، در صورت تأیید شرایط بالینی، آنافیلاکسی ناشی از ورزش یا آنافیلاکسی وابسته به غذا و ورزش گفته می‌شود.
واکنش‌های آنافیلاکتیک معمولاً طی چند دقیقه پس از تماس با عامل محرک آغاز می‌شوند؛ بااین‌حال، ممکن است یک ساعت یا بیشتر نیز به تأخیر بیفتند.
در برخی افراد، با وجود بررسی‌های انجام‌شده، عامل ایجادکننده واکنش مشخص نمی‌شود. به این وضعیت آنافیلاکسی ایدیوپاتیک (Idiopathic Anaphylaxis) گفته می‌شود.
وقتی عامل محرک مشخص نباشد، اجتناب از آن دشوار خواهد بود. به همین دلیل، همراه داشتن اپی‌نفرین، آموزش نحوه استفاده از آن به خود فرد و اطرافیان و استفاده از زیورآلات هشدار پزشکی اهمیت ویژه‌ای دارد.
عوامل خطر آنافیلاکسی
احتمال بروز آنافیلاکسی در افرادی که قبلاً این واکنش را تجربه کرده‌اند، بیشتر است. شدت واکنش‌های بعدی قابل پیش‌بینی نیست و ممکن است در مواجهه‌های بعدی افزایش یابد.
مطالب بیشتری برای شما داریم
موضوع موردنظر خود را انتخاب کنید و به مجموعه‌ای از مطالب پزشکی و سلامت دسترسی داشته باشید.
سایر عوامل افزایش‌دهنده خطر عبارت‌اند از:
- سابقه ابتلا به بیماری‌های آلرژیک
- آسم
- برخی بیماری‌های دیگر، از جمله بیماری‌های قلبی
- افزایش غیرطبیعی تعداد ماست‌سل‌ها یا ماستوسیتوز (Mastocytosis)
تشخیص آنافیلاکسی
اگر به آلرژی شدید مبتلا هستید یا احتمال می‌دهید در معرض خطر آنافیلاکسی باشید، باید به پزشک مراجعه کنید.
پزشک درباره علائم واکنش‌های آلرژیک قبلی و ارتباط احتمالی آن‌ها با عوامل زیر سؤال خواهد کرد:
- مواد غذایی
- داروها
- لاتکس
- نیش یا گزش حشرات
برای بررسی حساسیت‌هایی که ممکن است باعث آنافیلاکسی شوند یا ارزیابی واکنش آنافیلاکتیک قبلی، ممکن است انجام آزمایش‌های تکمیلی ضروری باشد.
۱. آزمایش خون
یکی از آزمایش‌های مورد استفاده، اندازه‌گیری سطح آنزیمی به نام تریپتاز (Tryptase) در خون است. سطح این آنزیم ممکن است تا حدود سه ساعت پس از بروز آنافیلاکسی افزایش یافته باشد.
پزشک ممکن است برای بررسی برخی حساسیت‌ها، از جمله حساسیت به لاتکس، آزمایش‌های خون دیگری نیز درخواست کند.
۲. آزمایش پوستی
آزمایش‌های پوستی می‌توانند به شناسایی حساسیت به مواد غذایی، مواد شیمیایی یا سایر مواد آلرژی‌زا کمک کنند.
ازآنجاکه برخی بیماری‌ها ممکن است علائمی مشابه آنافیلاکسی ایجاد کنند، پزشک در صورت لزوم آزمایش‌های دیگری نیز انجام می‌دهد تا سایر علل احتمالی علائم بررسی شوند.
درمان آنافیلاکسی
اپی‌نفرین؛ مؤثرترین درمان اولیه
اپی‌نفرین مؤثرترین داروی اولیه برای درمان آنافیلاکسی است و باید بلافاصله پس از تشخیص یا شک بالینی جدی به این واکنش استفاده شود.
افرادی که سابقه آنافیلاکسی دارند، باید همواره دست‌کم دو دوز اپی‌نفرین همراه داشته باشند. این دارو تاریخ انقضا دارد؛ بنابراین باید از معتبر بودن نسخه و جایگزین کردن داروی منقضی‌شده اطمینان حاصل کرد. بااین‌حال، اگر واکنش آنافیلاکتیک رخ دهد و تنها اپی‌نفرین در دسترس منقضی‌شده باشد، مطابق توصیه منبع، استفاده از آن بهتر از عدم استفاده است.
اپی‌نفرین سال‌ها به شکل قلم تزریق از پیش پرشده و آماده استفاده در دسترس بوده است که معمولاً در ناحیه خارجی ران تزریق می‌شود.
در زمان انتشار مطلب اصلی، سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) اسپری بینی اپی‌نفرین با نام تجاری Neffy را نیز برای بزرگسالان و کودکانی با وزن حداقل ۳۳ پوند، معادل حدود ۱۵ کیلوگرم، تأیید کرده بود. این دارو با اسپری کردن در یکی از سوراخ‌های بینی استفاده می‌شود.
در مورد اسپری بینی نیز توصیه می‌شود دو دوز همراه فرد باشد. پزشک ممکن است هنگام شروع استفاده از اسپری، همراه داشتن قلم تزریق اپی‌نفرین را نیز توصیه کند.
چه زمانی باید با اورژانس تماس گرفت؟
حتی اگر پس از استفاده از اپی‌نفرین علائم به‌سرعت و به‌طور کامل برطرف شوند، تصمیم‌گیری درباره نیاز به ارزیابی اورژانسی باید با توجه به شدت واکنش و شرایط بیمار انجام شود. در صورت بروز هر یک از موارد زیر، باید فوراً با اورژانس تماس گرفت:
- واکنش آلرژیک شدید است.
- علائم به‌سرعت و به‌طور کامل یا تقریباً کامل برطرف نمی‌شوند.
- علائم پس از بهبود دوباره ظاهر می‌شوند یا شدت می‌گیرند.
در صورت شک به آنافیلاکسی، برای دریافت کمک اورژانسی منتظر نمانید و استفاده از اپی‌نفرین را به تأخیر نیندازید. آنتی‌هیستامین‌ها جایگزین اپی‌نفرین نیستند.
اقدامات درمانی در اورژانس و بیمارستان
پس از رسیدن نیروهای اورژانس، ممکن است دوز دیگری از اپی‌نفرین تجویز شود.
اگر بیمار نتواند به‌خوبی نفس بکشد، ممکن است برای باز نگه داشتن راه هوایی، لوله‌ای از طریق دهان یا بینی وارد نای شود. اگر این روش امکان‌پذیر نباشد، در شرایط خاص ممکن است تراکئوستومی (Tracheostomy) انجام شود؛ در این روش، از طریق ایجاد یک مسیر جراحی در گردن، دسترسی مستقیم به نای فراهم می‌شود.
بیمار ممکن است در آمبولانس یا بیمارستان به مایعات و داروهایی برای بهبود تنفس نیاز داشته باشد. در صورت تداوم علائم، پزشک ممکن است علاوه بر درمان اولیه، آنتی‌هیستامین‌ها یا کورتیکواستروئیدها را نیز تجویز کند.
سایر اقدامات درمانی احتمالی عبارت‌اند از:
- اکسیژن‌درمانی برای کمک به تنفس
- تجویز وریدی آنتی‌هیستامین‌ها یا کورتیکواستروئیدها برای کاهش برخی علائم و تورم
- استفاده از آلبوترول یا سایر داروهای آگونیست بتا برای کمک بیشتر به تنفس
معمولاً لازم است بیمار چند ساعت در بخش اورژانس تحت نظر بماند تا احتمال بروز واکنش مجدد بررسی شود.
پس از کنترل وضعیت اورژانسی، به‌ویژه اگر عامل ایجادکننده واکنش مشخص نباشد، مراجعه به متخصص آلرژی توصیه می‌شود. متخصص ممکن است در شرایط مناسب، درمان‌هایی مانند ایمنی‌درمانی با آلرژن (Allergen Immunotherapy) را برای برخی انواع حساسیت پیشنهاد کند. این درمان با هدف کاهش حساسیت بدن به عامل محرک انجام می‌شود و کاربرد آن به نوع آلرژی و ارزیابی تخصصی بستگی دارد.
پیشگیری از آنافیلاکسی
مهم‌ترین اقدام برای پیشگیری از آنافیلاکسی، شناسایی عامل ایجادکننده واکنش و پرهیز از مواجهه با آن است. اقدامات زیر نیز می‌توانند به کاهش خطر کمک کنند.
۱. استفاده از دستبند یا گردنبند هشدار پزشکی
این وسایل به دیگران اطلاع می‌دهند که فرد به ماده خاصی حساسیت دارد و ممکن است در معرض خطر آنافیلاکسی باشد. این اطلاعات می‌توانند به شناسایی سریع وضعیت و انجام اقدامات مناسب کمک کنند.
۲. همراه داشتن وسایل و داروهای اورژانسی
داروهای تجویزشده باید همیشه همراه فرد باشند. از پزشک بپرسید که چه داروهایی و با چه تعداد دوز باید در دسترس داشته باشید.
اگر از قلم تزریق اپی‌نفرین یا اسپری بینی استفاده می‌کنید، پیش از پایان تاریخ اعتبار دارو، نسخه خود را تمدید و داروی جدید تهیه کنید.
۳. اطلاع‌رسانی به پزشکان و دندان‌پزشکان
تمام پزشکان، دندان‌پزشکان و سایر اعضای تیم درمان باید از حساسیت‌های شما و خطر احتمالی آنافیلاکسی آگاه باشند.
۴. اجتناب از حشرات حساسیت‌زا
اگر نیش یا گزش حشرات عامل ایجادکننده واکنش است، اقدامات احتیاطی زیر را رعایت کنید:
- از لباس‌هایی استفاده کنید که بخش بیشتری از بدن را بپوشانند.
- از رنگ‌ها یا بوهایی که ممکن است حشرات را جذب کنند، تا حد امکان پرهیز کنید.
- از حرکات ناگهانی مانند ضربه زدن به حشرات نیش‌زننده خودداری کنید.
- به‌جای تلاش برای دور کردن حشره با ضربه، آرام و بدون حرکت ناگهانی از محل فاصله بگیرید.
۵. بررسی برچسب مواد غذایی
اگر مواد غذایی عامل ایجادکننده حساسیت هستند، برچسب محصولات را به‌دقت بررسی کنید. هنگام سفارش غذا در رستوران، درباره ترکیبات آن سؤال کنید و اطمینان حاصل کنید که اعضای خانواده و دوستانتان از حساسیت شما و خطر واکنش شدید آگاه هستند.
با وجود رعایت تمام اقدامات احتیاطی، ممکن است مواجهه ناخواسته با عامل حساسیت‌زا رخ دهد. بنابراین، لازم است خود فرد و اطرافیانش بدانند که در صورت بروز علائم چه اقداماتی باید انجام دهند. داشتن برنامه مشخص برای شرایط اضطراری می‌تواند به شناسایی سریع علائم و دریافت به‌موقع کمک پزشکی منجر شود.
عوارض آنافیلاکسی
آنافیلاکسی شدید می‌تواند کشنده باشد. این واکنش ممکن است موجب انسداد راه‌های هوایی، نارسایی شدید تنفسی یا ایست قلبی شود.
خطر بروز عوارض جدی در افرادی که به بیماری‌های دیگری مانند بیماری قلبی، آسم یا سایر بیماری‌های ریوی مبتلا هستند، ممکن است بیشتر باشد.
اگر در معرض خطر آنافیلاکسی قرار دارید، ضروری است علائم هشداردهنده و اقدامات لازم هنگام بروز واکنش را بشناسید. شناسایی و اجتناب از عوامل محرک، همراه داشتن داروی اورژانسی و آگاهی از نحوه استفاده صحیح از آن می‌توانند در کاهش خطر عوارض شدید نقش مهمی داشته باشند.
