آنچه در این مطلب خواهید خواند
بیشتر مردم سل، یا Tuberculosis (TB)، را بیماری جدی‌ای می‌دانند که ریه‌ها را درگیر می‌کند. این تصور درست است، اما سل می‌تواند بخش‌های دیگری از بدن، از جمله مغز و نخاع را نیز درگیر کند. در بیشتر افراد با سیستم ایمنی سالم، وجود باکتری سل در بدن الزاماً باعث بیماری نمی‌شود و فرد ممکن است بدون بروز علائم، حامل میکروب سل باشد و بیماری را نیز به دیگران منتقل نکند.
اما در فردی که به HIV مبتلاست، وضعیت متفاوت است. هنگامی که سیستم ایمنی ضعیف می‌شود، باکتری سل می‌تواند تکثیر شده و باعث بروز علائم بیماری شود. فردی که هم‌زمان به HIV و سل مبتلاست، حداقل ۱۰ برابر بیشتر در معرض خطر ابتلا به سل فعال قرار دارد؛ این خطر به‌ویژه زمانی بیشتر است که تعداد سلول‌های CD4 کمتر از ۲۰۰ باشد. همچنین، وجود هم‌زمان هر دو عفونت، صرف‌نظر از تعداد CD4، به این معناست که فرد در مرحله پیشرفته عفونت HIV، یعنی ایدز (AIDS)، قرار دارد.
در سراسر جهان، سل یکی از مهم‌ترین علل مرگ‌ومیر در افراد مبتلا به HIV است.
پیشگیری از این عفونت فرصت‌طلب و انجام آزمایش‌های لازم برای تشخیص و درمان آن، بخش مهمی از مراقبت و زندگی با HIV است. این اقدامات نه‌تنها به کنترل سل کمک می‌کنند، بلکه از وارد شدن آسیب بیشتر به سیستم ایمنی نیز جلوگیری می‌کنند.
چگونه به سل مبتلا می‌شوید؟
باکتری عامل سل، یعنی Mycobacterium tuberculosis، هنگام سرفه یا عطسه فرد مبتلا از طریق هوا منتشر می‌شود. با این حال، احتمال ابتلا به سل در اثر یک تماس کوتاه یا یک‌بار مواجهه معمولاً زیاد نیست. همچنین سل از طریق استفاده مشترک از ظروف یا قاشق و چنگال و نیز از طریق لمس فرد مبتلا منتقل نمی‌شود.
احتمال ابتلا به سل زمانی بسیار بیشتر می‌شود که فرد به‌طور مکرر در کنار شخص مبتلا باشد؛ برای مثال، فردی که با او زندگی یا کار می‌کنید. سل همچنین در محیط‌های شلوغ و مکان‌هایی که هوای تازه و تهویه مناسب ندارند، راحت‌تر منتقل می‌شود.
در صورتی که قصد دارید مدت زیادی را در مکان‌هایی مانند بیمارستان، درمانگاه، مطب پزشک، خانه سالمندان، زندان یا مراکز نگهداری از زندانیان، یا پناهگاه افراد بی‌خانمان سپری کنید، درباره ایمنی این حضور با پزشک خود مشورت کنید.
احتمال ابتلا به سل همچنین در شرایط زیر بیشتر است:
- بارداری
- سن کمتر از ۵ سال یا بیشتر از ۶۵ سال
- مصرف الکل یا تزریق مواد مخدر
- تغذیه نامناسب
علائم سل فعال
سل فعال باعث بیماری و بروز علائم می‌شود. مهم‌ترین علائم آن عبارت‌اند از:
- سرفه شدید و مداومی که بیش از دو هفته طول بکشد
- خلط‌دار شدن سرفه یا وجود خون در خلط
- درد قفسه سینه
همچنین ممکن است علائم زیر ایجاد شوند:
- ضعف یا خستگی
- کاهش وزن
- کاهش اشتها
- تب یا لرز
- تعریق شبانه
تشخیص سل
به‌محض اینکه مشخص شد به HIV مبتلا هستید، باید برای آزمایش پوستی سل (TST) بررسی شوید.
در این آزمایش، مقدار کمی از ماده حاوی پروتئین‌های مربوط به باکتری سل در زیر پوست بازو تزریق می‌شود. پس از دو یا سه روز، یک فرد متخصص محل تزریق را بررسی می‌کند. تورم و قرمزی در محل تزریق می‌تواند نشانه عفونت سل باشد.
روش دیگر، آزمایش خون موسوم به IGRA (آزمایش آزادسازی اینترفرون گاما) است.
مثبت بودن آزمایش TST یا IGRA لزوماً به این معنی نیست که فرد به بیماری سل یا سل فعال مبتلاست. دلیل آن این است که باکتری سل می‌تواند برای مدت طولانی در بدن بدون ایجاد بیماری باقی بماند که به آن سل نهفته (Latent TB) گفته می‌شود.
مطالب بیشتری برای شما داریم
موضوع موردنظر خود را انتخاب کنید و به مجموعه‌ای از مطالب پزشکی و سلامت دسترسی داشته باشید.
برای مشخص کردن اینکه فرد به سل فعال مبتلاست یا خیر، می‌توان از آزمایش‌های دیگری نیز استفاده کرد. انجام این بررسی‌ها در صورت وجود علائمی که به نفع سل هستند اهمیت دارد، حتی اگر نتیجه TST یا IGRA منفی باشد. همچنین اگر نتیجه آزمایش قبلی منفی بوده و اکنون مثبت شده باشد، بررسی‌های تکمیلی لازم است.
این آزمایش‌ها شامل موارد زیر هستند:
- عکس قفسه سینه با اشعه ایکس: برای بررسی وضعیت ریه‌ها
- آزمایش اسمیر سل: در این روش نمونه‌ای از خلطی که فرد سرفه کرده است گرفته می‌شود و زیر میکروسکوپ از نظر وجود باکتری‌های مرتبط با سل بررسی می‌شود.
- کشت خلط: در این روش باکتری‌های موجود در خلط در محیط آزمایشگاه رشد داده می‌شوند تا مشخص شود آیا باکتری عامل سل وجود دارد یا خیر.
- آزمایش مولکولی: این آزمایش می‌تواند وجود DNA باکتری سل را در نمونه خلط مشخص کند.
پس از منفی شدن آزمایش TST، اگر در محیطی زندگی یا کار می‌کنید که احتمال تماس با فرد مبتلا به سل در آن وجود دارد، باید به‌صورت دوره‌ای مجدداً آزمایش شوید.
نوزادانی که از مادران مبتلا به HIV متولد می‌شوند نیز باید در ۹ تا ۱۲ ماهگی از نظر سل بررسی شوند.
درمان سل
چه سل شما نهفته باشد و چه فعال، درمان آن باید در اسرع وقت آغاز شود.
داروهایی وجود دارند که می‌توانند از تبدیل عفونت سل به بیماری فعال جلوگیری کنند. پیش از شروع این درمان، پزشک باید اطمینان حاصل کند که فرد به سل فعال مبتلا نیست.
یکی از روش‌های درمان، مصرف ترکیب ایزونیازید (INH) به مدت ۹ ماه همراه با پیریدوکسین (ویتامین B6) است. ویتامین B6 برای پیشگیری از عارضه عصبی ناشی از ایزونیازید، مانند آسیب عصبی در دست‌ها و پاها، تجویز می‌شود.
در برخی افراد ممکن است یکی از رژیم‌های درمانی دیگر انتخاب شود؛ برای مثال:
- ریفامپین (RIF) به مدت ۴ ماه
- یا ترکیب ایزونیازید (INH) و ریفاپنتین (RPT) به‌صورت هفتگی به مدت ۳ ماه
برای درمان سل فعال معمولاً ترکیبی از چند دارو به مدت چند ماه استفاده می‌شود که داروهای رایج آن عبارت‌اند از:
- اتامبوتول (EMB)
- ایزونیازید (INH)
- پیرازینامید (PZA)
- ریفامپین (RIF)
داروهای مورد استفاده برای HIV و سل همیشه با یکدیگر سازگار نیستند و ممکن است بر اثر تداخل دارویی، اثر یکدیگر را تغییر دهند. بنابراین پزشک باید مناسب‌ترین ترکیب دارویی را برای هر فرد انتخاب کند.
اگر فرد به سل فعال مبتلا باشد، درمان سل باید بلافاصله آغاز شود. اگر بیمار از قبل درمان ضدرتروویروسی (ART) دریافت می‌کند، ممکن است پزشک لازم بداند داروهای HIV را تغییر یا تنظیم کند. اگر بیمار هنوز ART را شروع نکرده باشد، پزشک زمان مناسب برای آغاز آن را تعیین خواهد کرد.
فرد مبتلا به سل فعال احتمالاً باید برای مدتی از دیگران فاصله بگیرد تا بیماری را منتقل نکند. معمولاً پس از حدود سه هفته درمان مناسب، احتمال انتقال بیماری بسیار کاهش می‌یابد و فرد دیگر قادر به انتقال عفونت به دیگران نخواهد بود؛ پزشک می‌تواند این موضوع را با نتایج منفی آزمایش اسمیر سل تأیید کند.
داروهای ضد سل را دقیقاً طبق دستور پزشک مصرف کنید و دوره درمان را کامل کنید. قطع زودهنگام دارو یا مصرف نامنظم آن می‌تواند باعث ایجاد مقاومت دارویی باکتری سل شود. در این صورت ممکن است بیماری دوباره فعال شود و داروهایی که قبلاً مؤثر بوده‌اند دیگر اثر کافی نداشته باشند.
