اگر فردی مبتلا به HIV باشد، توجه به تغذیه اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند؛ زیرا هم خود بیماری و هم داروهای مورد استفاده برای درمان آن می‌توانند تغییراتی در بدن ایجاد کنند. برای مثال، ممکن است فرد دچار کاهش شدید وزن، عفونت‌ها یا اسهال شود. یکی دیگر از تغییرات شایع، لیپودیستروفی (Lipodystrophy) یا اختلال در توزیع چربی بدن است که می‌تواند باعث تغییر شکل بدن و افزایش سطح کلسترول خون شود.
افراد مبتلا به HIV باید تحت نظر پزشک یا تیم درمانی آشنا با این بیماری باشند و درمان ضدرتروویروسی (ART) را طبق نظر پزشک دریافت کنند. همچنین لازم است به توصیه‌های تغذیه‌ای متناسب با داروها و بیماری‌های همراه توجه شود. از جمله:
- بررسی اینکه هر دارو باید همراه غذا یا با معده خالی مصرف شود.
- از مصرف هم‌زمان مکمل‌های کلسیم با مهارکننده‌های اینتگراز (Integrase inhibitors) خودداری شود؛ زیرا ممکن است جذب دارو کاهش پیدا کند.
- اگر بیماری زمینه‌ای دیگری وجود دارد، رژیم غذایی مناسب آن نیز رعایت شود؛ برای مثال:
- در صورت دیابت، رژیم مناسب دیابت
- در صورت کلسترول بالا، رژیم کم‌چرب
- در صورت فشار خون بالا، رژیم کم‌نمک
بهبود کیفیت رژیم غذایی می‌تواند به بهتر شدن وضعیت سلامت و افزایش احساس شادابی و توان جسمی کمک کند. متخصص تغذیه نیز می‌تواند برنامه غذایی متناسب با شرایط فرد تنظیم کند.
چرا تغذیه و HIV/AIDS با یکدیگر ارتباط دارند؟
تغذیه مناسب در فرد مبتلا به HIV می‌تواند فواید متعددی داشته باشد، از جمله:
- تأمین مواد مغذی مورد نیاز بدن و در نتیجه بهبود کیفیت زندگی
- کمک به حفظ عملکرد سیستم ایمنی و توانایی بهتر بدن برای مقابله با بیماری‌ها
- کمک به کنترل علائم و عوارض HIV
- کمک به پردازش و تحمل بهتر داروها و کنترل برخی از عوارض جانبی آن‌ها
اصول اساسی تغذیه در HIV
اصول تغذیه سالم برای افراد مبتلا به HIV نیز کاربرد دارد. به طور کلی توصیه می‌شود:
- مقدار زیادی سبزیجات، میوه‌ها، غلات کامل و حبوبات مصرف شود.
- منابع پروتئینی کم‌چرب و کم‌چربی اشباع‌شده انتخاب شوند.
- مصرف شیرینی‌ها، نوشابه‌ها و مواد غذایی حاوی قند افزوده محدود شود.
- در وعده‌های اصلی و میان‌وعده‌ها ترکیبی از پروتئین، کربوهیدرات و مقدار مناسبی چربی‌های سالم وجود داشته باشد.
در ادامه، توصیه‌های اختصاصی‌تری برای تنظیم رژیم غذایی ارائه می‌شود.
کالری
کالری مقدار انرژی موجود در غذاست که بدن از آن به عنوان سوخت استفاده می‌کند. برای حفظ توده بدون چربی بدن (Lean body mass)، ممکن است فرد مبتلا به HIV به کالری بیشتری نیاز داشته باشد.
برای تأمین انرژی کافی، توصیه‌های ذکرشده در این منبع عبارت‌اند از:
- اگر وزن فرد ثابت است: حدود 17 کیلوکالری به ازای هر پوند وزن بدن در روز
- در صورت وجود عفونت فرصت‌طلب (Opportunistic infection): حدود 20 کیلوکالری به ازای هر پوند وزن بدن در روز
- در صورت کاهش وزن: حدود 25 کیلوکالری به ازای هر پوند وزن بدن در روز
این اعداد تقریبی هستند و نیاز واقعی به انرژی باید بر اساس وزن، وضعیت تغذیه‌ای، سطح فعالیت، بیماری‌های همراه و شرایط بالینی فرد تعیین شود.
پروتئین
پروتئین برای ساخت و حفظ عضلات و اندام‌ها و همچنین عملکرد مناسب سیستم ایمنی ضروری است.
طبق توصیه این منبع:
- مردان مبتلا به HIV: حدود 100 تا 150 گرم پروتئین در روز
- زنان مبتلا به HIV: حدود 80 تا 100 گرم پروتئین در روز
اگر فرد بیماری کلیوی دارد، میزان پروتئین باید با نظر پزشک یا متخصص تغذیه تنظیم شود؛ زیرا مصرف بیش از حد پروتئین می‌تواند بار بیشتری بر کلیه‌ها وارد کند.
منابع مناسب پروتئین عبارت‌اند از:
- گوشت قرمز کم‌چرب
- گوشت مرغ بدون پوست
- ماهی
- لبنیات کم‌چرب
برای افزایش دریافت پروتئین می‌توان از روش‌هایی مانند موارد زیر استفاده کرد:
- افزودن کره مغزها مانند کره بادام‌زمینی به میوه، سبزیجات یا نان
- افزودن پنیر به سس‌ها، سوپ‌ها، سیب‌زمینی یا سبزیجات پخته
- اضافه کردن تن ماهی کنسروشده به سالاد یا غذاهای ترکیبی
کربوهیدرات‌ها
کربوهیدرات‌ها منبع مهم انرژی بدن هستند.
برای دریافت کربوهیدرات‌های مناسب:
- روزانه حدود 5 تا 6 واحد میوه و سبزیجات مصرف کنید.
- از انواع میوه‌ها و سبزیجات با رنگ‌های مختلف استفاده کنید تا طیف متنوعی از مواد مغذی دریافت شود.
- حبوبات و غلات کامل مانند برنج قهوه‌ای و کینوا را در رژیم غذایی بگنجانید.
- در صورت نداشتن حساسیت به گلوتن، استفاده از آرد گندم کامل، جو دوسر و جو نیز می‌تواند مناسب باشد.
- در افراد مبتلا به حساسیت به گلوتن، می‌توان از برنج قهوه‌ای، کینوا و سیب‌زمینی به عنوان منابع نشاسته استفاده کرد.
- در افراد مبتلا به دیابت، پیش‌دیابت یا مقاومت به انسولین، بهتر است بخش عمده کربوهیدرات از سبزیجات و منابع کم‌فرآوری‌شده تأمین شود.
- مصرف قندهای ساده مانند آب‌نبات، کیک، کلوچه و بستنی محدود شود.
چربی‌ها
چربی‌ها علاوه بر نقش‌های مهم متابولیک، منبع انرژی نیز هستند.
مطالب بیشتری برای شما داریم
موضوع موردنظر خود را انتخاب کنید و به مجموعه‌ای از مطالب پزشکی و سلامت دسترسی داشته باشید.
در این منبع توصیه شده است:
- حدود 30 درصد کالری روزانه از چربی تأمین شود.
- حداقل 10 درصد کالری روزانه از چربی‌های تک‌غیراشباع (Monounsaturated fats) تأمین شود.
منابع این نوع چربی‌ها عبارت‌اند از:
- مغزها
- دانه‌ها
- آووکادو
- ماهی
- روغن کانولا
- روغن زیتون
- مصرف چربی‌های چندغیراشباع (Polyunsaturated fats) نیز باید در حد متعادل باشد. منابع آن شامل ماهی، گردو، بذر کتان و روغن‌های ذرت، آفتابگردان، سویا و گلرنگ است.
- مصرف چربی‌های اشباع‌شده (Saturated fats) باید محدود شود؛ این چربی‌ها در گوشت‌های پرچرب، مرغ با پوست، کره، لبنیات پرچرب و روغن‌های نارگیل و پالم بیشتر وجود دارند.
ویتامین‌ها و مواد معدنی
ویتامین‌ها و مواد معدنی در تنظیم بسیاری از فرایندهای بدن نقش دارند. در افراد مبتلا به HIV، تأمین مناسب این مواد مغذی برای حفظ سلامت و ترمیم سلول‌ها اهمیت دارد.
برخی منابع غذایی مهم عبارت‌اند از:
ویتامین A و بتاکاروتن
- سبزیجات و میوه‌های سبز تیره، زرد، نارنجی و قرمز
- جگر
- تخم‌مرغ کامل
- شیر
ویتامین‌های گروه B
- گوشت
- ماهی
- مرغ
- غلات
- مغزها
- لوبیای سفید
- آووکادو
- بروکلی
- سبزیجات برگ‌سبز
ویتامین C
- مرکبات
- فلفل دلمه‌ای قرمز
- توت‌فرنگی
ویتامین E
- سبزیجات برگ‌سبز
- بادام‌زمینی
- روغن‌های گیاهی
سلنیوم
- غلات کامل
- مغزها
- مرغ
- ماهی
- تخم‌مرغ
- کره بادام‌زمینی
روی (Zinc)
- گوشت
- مرغ
- ماهی
- حبوبات
- بادام‌زمینی
- شیر و سایر محصولات لبنی
از آنجا که تأمین تمام مواد مغذی مورد نیاز تنها از طریق غذا ممکن است دشوار باشد، پزشک ممکن است مصرف یک مولتی‌ویتامین/مینرال را توصیه کند. در این منبع توصیه شده است مکملی انتخاب شود که آهن اضافی نداشته باشد و حدود 100 درصد نیاز روزانه توصیه‌شده (RDA) را تأمین کند.
البته مصرف مکمل‌ها باید با نظر پزشک انجام شود؛ زیرا مصرف بیشتر همیشه به معنای بهتر بودن نیست.
اگر فرد روزانه حداقل سه وعده از غذاهای سرشار از کلسیم، مانند لبنیات یا سبزیجات برگ‌سبز، مصرف نمی‌کند، ممکن است نیاز به مکمل کلسیم داشته باشد. با این حال، درباره مصرف روتین مکمل کلسیم هنوز بحث وجود دارد و تحقیقات بیشتری در این زمینه در حال انجام است.
تغذیه در HIV و مقابله با مشکلات شایع
HIV و همچنین داروهای مورد استفاده برای درمان آن می‌توانند مشکلات مختلفی ایجاد کنند. برخی از این عوارض، به‌خصوص در مراحل پیشرفته بیماری، ممکن است مهم باشند و نیاز به ارزیابی پزشکی داشته باشند.
اگر هر یک از مشکلات زیر ادامه‌دار باشد، باید با پزشک مشورت شود.
تهوع و استفراغ
برای کاهش تهوع و استفراغ می‌توان:
- غذاهای ساده و کم‌چرب مانند پاستای ساده، میوه‌های کنسروشده یا آبِ گوشت ساده مصرف کرد.
- به جای وعده‌های بزرگ، هر 1 تا 2 ساعت مقدار کمی غذا خورد.
- از غذاهای چرب، تند یا دارای بوی شدید پرهیز کرد.
- چای زنجبیل یا نوشیدنی زنجبیلی مصرف کرد.
- غذاهای سرد را بیشتر از غذاهای داغ امتحان کرد.
- بین وعده‌های غذایی استراحت کرد، ولی کاملاً به صورت درازکش قرار نگرفت.
- درباره داروهای ضدتهوع با پزشک مشورت کرد.
اسهال
در صورت اسهال:
- مایعات بیشتری نسبت به معمول مصرف کنید.
- می‌توان از آبمیوه‌های رقیق‌شده یا محلول‌های حاوی الکترولیت استفاده کرد.
- مصرف شیر و نوشیدنی‌های بسیار شیرین یا حاوی کافئین را محدود کنید.
- غذا را آهسته‌تر و در وعده‌های کوچک‌تر و متعدد مصرف کنید.
- از غذاهای چرب پرهیز کنید.
- برای مدت کوتاه می‌توان از رژیم ساده‌ای شامل موز، برنج، پوره سیب و نان تست استفاده کرد.
- به جای سبزیجات خام، از سبزیجات کاملاً پخته یا کنسروشده استفاده کنید.
- برخی مکمل‌های فیبر یا فرآورده‌های حاوی کربنات کلسیم ممکن است در برخی افراد کمک‌کننده باشند.
- در صورت تداوم اسهال، حتماً پزشک را مطلع کنید.
بی‌اشتهایی
برای کمک به افزایش اشتها:
- فعالیت بدنی و ورزش در حد توان می‌تواند به تحریک اشتها کمک کند.
- درست قبل از غذا مقدار زیادی مایعات ننوشید.
- غذا را همراه خانواده یا دوستان و در محیطی دلپذیر میل کنید.
- وعده‌های غذایی را کوچک‌تر ولی متعدد کنید.
- از غذاهایی با رنگ، شکل و بافت متنوع استفاده کنید.
- در صورت بی‌اشتهایی شدید، درباره داروهای محرک اشتها با پزشک مشورت کنید.
کاهش وزن شدید
اگر فرد دچار کاهش وزن بیش از حد شده است:
- میزان پروتئین، کربوهیدرات و چربی رژیم غذایی را افزایش دهید.
- می‌توان به غلات صبحانه شیر پرچرب یا خامه اضافه کرد.
- می‌توان به برخی دسرها بستنی اضافه کرد.
- میوه خشک و مغزها گزینه‌های مناسبی برای میان‌وعده هستند.
- درباره استفاده از مکمل‌های تغذیه‌ای خوراکی مانند فرآورده‌های پرکالری و پرپروتئین با پزشک مشورت کنید.
- در صورت نیاز، پزشک ممکن است داروهای محرک اشتها یا داروهای ضدتهوع تجویز کند.
مشکلات دهان و بلع
در صورت وجود درد، زخم دهان یا مشکل در بلع:
- غذاهای نرم مانند ماست یا پوره سیب‌زمینی مصرف کنید.
- از سبزیجات خام پرهیز کرده و آن‌ها را به صورت پخته مصرف کنید.
- میوه‌های نرم‌تر مانند موز یا گلابی انتخاب کنید.
- از غذاهای اسیدی مانند پرتقال، لیمو و گوجه‌فرنگی دوری کنید.
- باید توسط پزشک بررسی شوید تا مشخص شود آیا عفونت فرصت‌طلب یا مشکل دیگری در دهان و حلق وجود دارد و آیا به بررسی‌های تشخیصی بیشتری نیاز است یا خیر.
لیپودیستروفی (اختلال در توزیع چربی بدن)
لیپودیستروفی به تغییر در نحوه توزیع چربی در بدن گفته می‌شود و می‌تواند با تغییر شکل ظاهری بدن و اختلالات متابولیک همراه باشد.
برای کنترل این وضعیت:
- مصرف چربی‌ها، به‌ویژه چربی‌های اشباع‌شده و ترانس را محدود کنید.
- بیشتر از چربی‌های غیراشباع و منابع اسیدهای چرب امگا-3 مانند ماهی سالمون و تن استفاده کنید.
- مصرف الکل و قندهای تصفیه‌شده را محدود کنید.
- برای کاهش خطر مقاومت به انسولین، مصرف مواد غذایی‌ای که باعث افزایش سریع قند و انسولین خون می‌شوند، به‌ویژه کربوهیدرات‌های تصفیه‌شده، محدود شود.
- غلات کامل، میوه‌ها و سبزیجات سرشار از فیبر را بیشتر مصرف کنید.
- فعالیت بدنی و ورزش منظم داشته باشید.
