آنچه در این مطلب خواهید خواند
پنومونی پنوموسیستیس چیست؟
پنومونی پنوموسیستیس (Pneumocystis pneumonia; PCP) یک عفونت جدی است که باعث التهاب ریه‌ها و تجمع مایع در آن‌ها می‌شود. عامل این بیماری قارچی به نام Pneumocystis jirovecii است که از طریق هوا منتقل می‌شود.
این قارچ بسیار شایع است و سیستم ایمنی بیشتر افراد تا سن ۳ یا ۴ سالگی با آن مقابله کرده و آن را کنترل می‌کند. با این حال، در افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند، برای مثال افراد مبتلا به HIV، این عفونت می‌تواند بیماری شدیدی ایجاد کند.
در موارد نادر، عفونت پنوموسیستیس ممکن است بخش‌های دیگری از بدن، از جمله غدد لنفاوی، کبد و مغز استخوان را نیز درگیر کند.
علائم پنومونی پنوموسیستیس
در مراحل ابتدایی عفونت ممکن است فرد هیچ علامتی نداشته باشد یا علائم بسیار خفیف باشند. این علائم می‌توانند شامل موارد زیر باشند:
- تب؛ معمولاً در افراد مبتلا به HIV تب خفیف‌تر است، در حالی که در افراد بدون HIV ممکن است تب شدیدتر باشد.
- سرفه خشک یا خس‌خس سینه
- تنگی نفس
- خستگی
- درد یا احساس فشار و گرفتگی در قفسه سینه هنگام تنفس
- لرز
- کاهش وزن
در افراد مبتلا به HIV، علائم PCP معمولاً به‌تدریج و طی چند هفته ایجاد می‌شوند. در افرادی که ضعف سیستم ایمنی آن‌ها به دلایل دیگری ایجاد شده است، علائم معمولاً طی چند روز شروع می‌شوند.
عوامل خطر پنومونی پنوموسیستیس
PCP بیشتر در افرادی دیده می‌شود که:
- پیوند عضو داشته‌اند،
- مبتلا به HIV هستند،
- به سرطان‌های خون مانند لوسمی یا لنفوم مبتلا هستند،
- یا برای درمان بیماری‌های خودایمنی، مانند آرتریت روماتوئید، بیماری التهابی روده و مولتیپل اسکلروزیس، داروهایی مصرف می‌کنند که سیستم ایمنی را سرکوب می‌کنند.
پنومونی پنوموسیستیس در افراد مبتلا به HIV
در اواخر دهه ۱۹۸۰، پیش از آنکه داروهای مؤثر برای درمان HIV در دسترس باشند، حدود ۳ نفر از هر ۴ فرد مبتلا به ایدز به PCP مبتلا می‌شدند.
امروزه درمان ضدرتروویروسی (ART) می‌تواند از پیشرفت HIV به مرحله ایدز جلوگیری کند و به همین دلیل تعداد موارد PCP در افراد مبتلا به HIV بسیار کمتر شده است. با این حال، در افراد مبتلا به ایدز، PCP همچنان شایع‌ترین عفونت فرصت‌طلب محسوب می‌شود؛ یعنی عفونتی که در افراد دارای سیستم ایمنی ضعیف با احتمال بیشتری رخ می‌دهد یا شدت بیشتری پیدا می‌کند.
احتمال ابتلا به PCP زمانی بیشتر است که تعداد سلول‌های CD4، که یکی از انواع گلبول‌های سفید هستند، به کمتر از ۲۰۰ سلول در هر میکرولیتر برسد.
افراد مبتلا به HIV که دچار PCP می‌شوند، نسبت به افرادی که HIV ندارند اما به PCP مبتلا شده‌اند، حدود ۸ برابر بیشتر احتمال دارد به بستری در بیمارستان نیاز پیدا کنند.
حتی با وجود درمان، PCP می‌تواند در افراد مبتلا به ایدز مرگبار باشد.
بیماری‌های دیگری با علائم مشابه
بسیاری از بیماری‌های دیگر نیز می‌توانند در افراد مبتلا به HIV علائمی مشابه ایجاد کنند، از جمله:
آنفلوانزا:
افراد مبتلا به HIV در معرض خطر بیشتری برای عوارض آنفلوانزا، از جمله پنومونی، قرار دارند.
پنومونی باکتریایی یا قارچی:
باکتری‌ها و سایر قارچ‌ها نیز می‌توانند باعث تب، لرز، سرفه و مشکلات تنفسی شوند.
نارسایی تنفسی:
زمانی رخ می‌دهد که ریه‌ها نتوانند اکسیژن کافی وارد خون کنند یا دی‌اکسیدکربن را به اندازه کافی از خون خارج کنند. در این حالت فرد دچار مشکل در تنفس می‌شود.
مطالب بیشتری برای شما داریم
موضوع موردنظر خود را انتخاب کنید و به مجموعه‌ای از مطالب پزشکی و سلامت دسترسی داشته باشید.
ادم ریوی:
تجمع مایع در ریه‌ها می‌تواند در اثر مشکلات قلبی، برخی داروها یا قرار گرفتن در ارتفاع زیاد ایجاد شود. این وضعیت ممکن است باعث سرفه، تنگی نفس، درد قفسه سینه و خستگی شود.
سایر بیماری‌های مرتبط با HIV:
بیماری‌هایی مانند هیستوپلاسموز منتشر، عفونت ناشی از سیتومگالوویروس (CMV) و سارکوم کاپوزی نیز می‌توانند ریه‌ها را درگیر کنند.
تشخیص و آزمایش‌های پنومونی پنوموسیستیس
برای تشخیص PCP، نمونه‌ای از مایع یا بافت ریه بررسی می‌شود تا آثار قارچ در زیر میکروسکوپ شناسایی شود.
پزشک ممکن است از بیمار بخواهد با سرفه نمونه‌ای از ترشحات دستگاه تنفسی را خارج کند. در برخی موارد نیز از وسیله‌ای به نام برونکوسکوپ استفاده می‌شود. برونکوسکوپ از طریق دهان وارد راه‌های هوایی می‌شود و امکان برداشت نمونه از ریه را فراهم می‌کند.
در برخی موارد ممکن است بیوپسی نیز انجام شود؛ به این معنی که مقدار بسیار کمی از سلول‌ها یا بافت ریه با استفاده از سوزن یا ابزار جراحی برداشته می‌شود.
آزمایشی به نام PCR (واکنش زنجیره‌ای پلیمراز) نیز می‌تواند برای تشخیص عفونت مورد استفاده قرار گیرد. در این روش، قطعات مشخصی از DNA تکثیر می‌شوند تا حتی مقدار نسبتاً کمی از ماده ژنتیکی قارچ Pneumocystis jirovecii در نمونه قابل شناسایی باشد.
ممکن است برای ارزیابی وضعیت بیمار، عکس قفسه سینه یا آزمایش‌های خونی نیز انجام شود. در آزمایش خون، از جمله می‌توان سطح اکسیژن یا میزان ماده‌ای به نام بتا-D-گلوکان را بررسی کرد.
درمان پنومونی پنوموسیستیس
درمان استاندارد PCP معمولاً با ترکیب دو آنتی‌بیوتیک، یعنی تری‌متوپریم (Trimethoprim) و سولفامتوکسازول (Sulfamethoxazole)، انجام می‌شود که به صورت ترکیبی با نام TMP/SMX شناخته می‌شوند. این دارو با نام‌های تجاری مختلفی نیز عرضه می‌شود.
بسته به شدت بیماری، دارو ممکن است به صورت قرص خوراکی مصرف شود یا در موارد شدیدتر از طریق تزریق وریدی (IV) و در بیمارستان تجویز شود.
داروهای دیگری نیز می‌توانند برای درمان PCP مورد استفاده قرار گیرند، از جمله:
- آتواکون (Atovaquone): به صورت مایع خوراکی و همراه با غذا مصرف می‌شود.
- کلیندامایسین (Clindamycin) همراه با پریماکین (Primaquine)
- داپسون (Dapsone): به تنهایی یا همراه با تری‌متوپریم
- پنتامیدین (Pentamidine): معمولاً به صورت استنشاقی با دستگاه نبولایزر تجویز می‌شود و در عفونت‌های بسیار شدید ممکن است به صورت تزریقی نیز استفاده شود.
در افرادی که سطح اکسیژن خون آن‌ها کاهش یافته است، کورتیکواستروئیدها می‌توانند به کاهش التهاب و بهبود وضعیت تنفسی کمک کنند.
پیشگیری از پنومونی پنوموسیستیس
در حال حاضر واکسن مؤثری برای پیشگیری از PCP وجود ندارد.
در افراد مبتلا به HIV، بهترین راه پیشگیری از PCP، مصرف منظم درمان ضدرتروویروسی (ART) است. این درمان با افزایش تعداد سلول‌های CD4 به تقویت عملکرد سیستم ایمنی و توانایی بدن برای مقابله با عفونت‌ها کمک می‌کند.
همان داروهایی که برای درمان PCP استفاده می‌شوند، می‌توانند برای پیشگیری از ابتلا به این بیماری نیز مورد استفاده قرار گیرند. پزشک ممکن است در شرایط زیر درمان پیشگیرانه را تجویز کند:
- فرد قبلاً به PCP مبتلا شده باشد.
- تعداد سلول‌های CD4 کمتر از ۲۰۰ باشد.
- فرد داروهایی مصرف کند که سیستم ایمنی را سرکوب می‌کنند.
حتی پس از برطرف شدن PCP نیز ممکن است پزشک توصیه کند فرد برای مدتی به مصرف داروی پیشگیرانه ادامه دهد تا خطر عود مجدد عفونت کاهش یابد.
