آنچه در این مطلب خواهید خواند
- سیتومگالوویروس (CMV) چیست؟
- علائم سیتومگالوویروس
- علائم CMV مادرزادی
- علائم CMV در افراد مبتلا به HIV
- علل عفونت سیتومگالوویروس
- انتقال سیتومگالوویروس
- تشخیص سیتومگالوویروس
- درمان سیتومگالوویروس
- عوارض سیتومگالوویروس
- پیش‌آگهی و چشم‌انداز عفونت CMV
- پیشگیری از عفونت سیتومگالوویروس
- پیشگیری از CMV در افراد مبتلا به HIV
- نکات مهم
- پرسش‌های متداول درباره سیتومگالوویروس
سیتومگالوویروس (CMV) چیست؟
سیتومگالوویروس (Cytomegalovirus یا CMV) ویروسی شایع است. برای مثال، بیش از نیمی از بزرگسالان در ایالات متحده تا سن ۴۰ سالگی به این ویروس مبتلا شده‌اند، هرچند افراد در هر سنی ممکن است به CMV آلوده شوند. این ویروس به‌راحتی از طریق بزاق و سایر مایعات بدن فرد آلوده منتقل می‌شود.
در افرادی که سیستم ایمنی سالم دارند و می‌تواند ویروس را به‌خوبی کنترل کند، عفونت CMV معمولاً مشکلی ایجاد نمی‌کند. بااین‌حال، این ویروس می‌تواند در افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند، موجب بیماری شود.
در افراد مبتلا به HIV پیشرفته، CMV می‌تواند باعث عفونت چشمی به نام رتینیت (التهاب شبکیه) شود که در موارد شدید ممکن است به نابینایی منجر شود. رتینیت ناشی از CMV یکی از بیماری‌های تعریف‌کننده ایدز (AIDS-defining conditions) محسوب می‌شود. این ویروس همچنین می‌تواند روده‌ها، مری، ریه‌ها، مغز یا اعصاب را درگیر کند.
انواع عفونت CMV
عفونت سیتومگالوویروس به شکل‌های مختلفی دیده می‌شود:
مادرزادی (Congenital):
زمانی رخ می‌دهد که جنین پیش از تولد، CMV را از مادر دریافت کند. حدود یک نوزاد از هر ۲۰۰ نوزاد با عفونت CMV متولد می‌شود.
عفونت اولیه (Primary):
اولین باری است که فرد به CMV مبتلا می‌شود. این نوع عفونت معمولاً بدون علامت است، اما در برخی افراد می‌تواند علائمی شبیه مونوکلئوز عفونی ایجاد کند.
فعال‌شدن مجدد یا راکتیواسیون (Reactivation):
CMV ممکن است پس از سال‌ها غیرفعال‌بودن، زمانی که سیستم ایمنی تضعیف می‌شود، دوباره فعال شود. این وضعیت می‌تواند در افراد مبتلا به HIV پیشرفته، بیماران تحت درمان سرطان یا دریافت‌کنندگان پیوند عضو رخ دهد.
علائم سیتومگالوویروس
بیشتر افراد سالمی که به CMV مبتلا می‌شوند، اصلاً متوجه عفونت خود نمی‌شوند و ممکن است تنها علائم خفیفی داشته باشند.
افرادی که احتمال بیشتری دارد دچار علائم شوند عبارت‌اند از:
- نوزادانی که پیش از تولد به CMV مبتلا شده‌اند
- شیرخوارانی که هنگام تولد یا مدت کوتاهی پس از تولد آلوده شده‌اند
- دریافت‌کنندگان پیوند عضو، مغز استخوان یا سلول‌های بنیادی
- افراد مبتلا به HIV
علائم عمومی عفونت اولیه CMV
در صورت بروز علائم، معمولاً خفیف هستند و ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- خستگی
- تورم غدد لنفاوی
- تب
- لرز
- گلودرد
- دردهای عضلانی
- سردرد
- بثورات پوستی مرتبط با مصرف آنتی‌بیوتیک
- تغییر در عملکرد کبد
- سندرم شبه‌مونوکلئوز
علائم کمتر شایع عفونت اولیه CMV
در موارد نادر، CMV ممکن است علائم زیر را نیز ایجاد کند:
- تغییرات شخصیتی
- اختلال در تمرکز
- تنگی نفس
- سرفه خشک
- کم‌خونی
- بثورات پوستی
- بزرگ‌شدن طحال
علائم CMV مادرزادی
نوزادانی که با CMV متولد می‌شوند، معمولاً هنگام تولد سالم به نظر می‌رسند. بااین‌حال، حدود یک نوزاد از هر پنج نوزاد مبتلا در بدو تولد یا در طول زمان علائم عفونت را نشان می‌دهد.
این علائم می‌توانند شامل موارد زیر باشند:
- زایمان زودرس
- جثه کوچک یا وزن کم هنگام تولد
- بثورات پوستی شبیه کبودی
- زردشدن پوست یا چشم‌ها (یرقان)
- بزرگ‌شدن کبد و طحال
- کوچک‌بودن سر (میکروسفالی)
- تشنج
- کاهش شنوایی
- ذات‌الریه
- التهاب کبد (هپاتیت)
- تأخیر در تکامل
- تأخیر حرکتی
- مشکلات بینایی
در موارد شدید، عفونت CMV ممکن است به سقط جنین منجر شود.
علائم CMV در افراد مبتلا به HIV
اگر فرد علاوه بر CMV به HIV پیشرفته نیز مبتلا باشد، ویروس می‌تواند قسمت‌های مختلفی از بدن را درگیر کند.
علائم احتمالی عبارت‌اند از:
- نقاط کور در میدان دید یا مشاهده لکه‌های سیاه متحرک (مگس‌پران یا Floaters)
- تاری دید
- کاهش دید مرکزی
- نابینایی
- اسهال، که ممکن است خونی باشد
- درد شکم
- دشواری یا درد هنگام بلع، به‌دلیل وجود زخم در دهان یا مری
- گیجی یا اختلال ذهنی
- درد قسمت پایین کمر
- کاهش وزن
- خستگی
- ضعف پاها
- سردرد
- اختلال در تمرکز
- تب
- تنگی نفس
- بی‌تفاوتی یا کاهش انگیزه
- کناره‌گیری از دیگران
- تغییرات شخصیتی
اگر HIV داشته باشید، احتمال ابتلا به بیماری ناشی از CMV معمولاً زمانی بیشتر می‌شود که تعداد سلول‌های CD4 کمتر از ۱۰۰ سلول در هر میکرولیتر باشد.
علل عفونت سیتومگالوویروس
CMV عضوی از خانواده ویروس‌های هرپس (Herpesviridae) است. ویروس‌های دیگری که در این خانواده قرار دارند عبارت‌اند از:
ویروس هرپس سیمپلکس نوع ۱ (HSV-1):
عامل تبخال دهانی و تبخال لب.
ویروس هرپس سیمپلکس نوع ۲ (HSV-2):
عامل اصلی تبخال تناسلی.
ویروس واریسلا زوستر (Varicella-zoster virus):
عامل آبله‌مرغان و زونا.
ویروس اپشتین–بار (Epstein-Barr virus):
یکی از عوامل ایجادکننده مونوکلئوز عفونی.
همه این ویروس‌ها می‌توانند برای تمام عمر در بدن باقی بمانند و به شکل نهفته یا غیرفعال در سلول‌ها حضور داشته باشند؛ به‌گونه‌ای که ممکن است برای مدت طولانی هیچ بیماری یا آسیبی ایجاد نکنند.
بااین‌حال، هرپس‌ویروس‌های نهفته، از جمله CMV، می‌توانند سال‌ها غیرفعال باقی بمانند و سپس در شرایط تضعیف سیستم ایمنی دوباره فعال شوند.
انتقال سیتومگالوویروس
احتمال ابتلا به CMV از طریق تماس‌های معمول و غیرمستقیم پایین است. بااین‌حال، اگر پس از تماس با مایعات بدن فرد آلوده، دست خود را به چشم، بینی یا دهان بزنید، ممکن است به ویروس آلوده شوید.
مایعات بدن ناقل ویروس شامل موارد زیر هستند:
- بزاق
- مایع منی
- ترشحات واژن
- خون
- ادرار
- شیر مادر
CMV همچنین می‌تواند از راه‌های زیر منتقل شود:
- تماس جنسی
- انتقال خون
- پیوند اعضا
CMV در مکان‌هایی که کودکان خردسال زیادی حضور دارند، مانند مراکز نگهداری روزانه کودکان (مهدکودک)، به‌راحتی منتقل می‌شود؛ بنابراین افرادی که در چنین محیط‌هایی فعالیت دارند، در معرض خطر بیشتری قرار دارند.
همچنین احتمال ابتلا به ویروس در افرادی که سیستم ایمنی آنها به‌دلیل مصرف برخی داروها یا وجود بیماری‌های دیگر تضعیف شده است، بیشتر است.
تشخیص سیتومگالوویروس
پزشک ممکن است آزمایش‌های مختلفی را برای تشخیص CMV درخواست کند.
آزمایش خون و ادرار
این آزمایش‌ها می‌توانند شامل موارد زیر باشند:
- بررسی آنتی‌ژن CMV (بخشی از ویروس)
- کشت ویروس
- PCR یا واکنش زنجیره‌ای پلیمراز، که یک روش تشخیص مولکولی است
همچنین ممکن است آزمایش‌های سرولوژیک برای شناسایی آنتی‌بادی‌های IgM و IgG انجام شوند. این آنتی‌بادی‌ها توسط سیستم ایمنی بدن برای مقابله با CMV تولید می‌شوند؛ بااین‌حال، بیشتر افراد سالم نیز ممکن است این آنتی‌بادی‌ها را در خون خود داشته باشند.
نمونه‌برداری یا بیوپسی
پزشک ممکن است نمونه کوچکی از بافت روده، مری یا ریه بردارد و آن را زیر میکروسکوپ بررسی کند.
آزمایش‌های چشمی
پزشک چشم را برای بررسی التهاب شبکیه معاینه می‌کند.
روش‌های تصویربرداری
تصویربرداری‌هایی مانند CT اسکن یا سایر روش‌های تصویربرداری می‌توانند تغییرات ایجادشده در ریه‌ها یا مغز را نشان دهند.
مطالب بیشتری برای شما داریم
موضوع موردنظر خود را انتخاب کنید و به مجموعه‌ای از مطالب پزشکی و سلامت دسترسی داشته باشید.
درمان سیتومگالوویروس
افراد سالم معمولاً به درمان اختصاصی برای CMV نیاز ندارند و در بیشتر موارد، عفونت بدون نیاز به دارو برطرف می‌شود.
اما اگر سیستم ایمنی فرد ضعیف باشد یا نوزاد به CMV مبتلا شده باشد، پزشک بر اساس شدت علائم و وضعیت بیمار ممکن است درمان را توصیه کند.
رایج‌ترین روش درمانی، استفاده از داروهای ضدویروسی است. این داروها ویروس را به‌طور کامل از بدن حذف نمی‌کنند، اما می‌توانند تکثیر و فعالیت آن را کاهش دهند.
ممکن است پزشک داروهایی مانند موارد زیر را تجویز کند:
- آسیکلوویر (Acyclovir) مانند Sitavig و Zovirax
- سیدوفوویر (Cidofovir) با نام تجاری Vistide
- ایمونوگلوبولین اختصاصی CMV با نام CMV immune globulin یا CytoGam
- فوسکارنت (Foscarnet) با نام تجاری Foscavir
- گان‌سیکلوویر (Ganciclovir) با نام تجاری Cytovene
- لفلونوماید (Leflunomide) با نام تجاری Arava
- لترموویر (Letermovir) با نام تجاری Prevymis
- ماریباویر (Maribavir) با نام تجاری Livtencity
- والگان‌سیکلوویر (Valganciclovir) با نام تجاری Valcyte
این داروها معمولاً بیماری را به‌طور کامل درمان نمی‌کنند، اما در افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند و دچار علائم ناشی از عفونت CMV شده‌اند، می‌توانند بسیار کمک‌کننده باشند.
در افراد مبتلا به HIV پیشرفته، داروهای ضدویروسی می‌توانند عفونت CMV را کنترل کنند تا هم‌زمان درمان ضدرتروویروسی (ART) برای HIV ادامه یابد.
عوارض احتمالی داروهای ضدویروسی
بسته به نوع دارو، ممکن است عوارضی مانند موارد زیر ایجاد شود:
- کاهش تعداد گلبول‌های سفید، به‌ویژه نوتروپنی، که احتمال ابتلا به سایر عفونت‌ها را افزایش می‌دهد
- خستگی ناشی از کاهش گلبول‌های قرمز (کم‌خونی)
- ناراحتی معده یا استفراغ
- بثورات پوستی
- مشکلات کلیوی
مهم‌تر از همه، اگر درمان ضدرتروویروسی (ART) از مراحل اولیه عفونت HIV شروع شود، می‌تواند از پیشرفت بیماری جلوگیری کند، سیستم ایمنی را حفظ نماید و در وهله اول مانع بروز بیماری ناشی از CMV شود.
درمان رتینیت ناشی از CMV
اگر CMV باعث رتینیت شده باشد، پزشک ممکن است برای چند هفته داروهای قوی ضدویروسی را به‌صورت تزریق وریدی تجویز کند. این مرحله را درمان القایی (Induction therapy) می‌نامند.
پس از مدتی، ممکن است درمان به شکل داروهای خوراکی ادامه پیدا کند.
در صورتی که بینایی در معرض خطر باشد، ممکن است دارو مستقیماً داخل چشم تزریق شود.
عوارض سیتومگالوویروس
اگرچه نادر است، اما CMV می‌تواند عوارضی ایجاد کند، از جمله:
- مونوکلئوز
- سندرم گیلن–باره (Guillain-Barré syndrome)
- التهاب مغز (انسفالیت)
- التهاب قلب (میوکاردیت)
عوارض در افراد مبتلا به HIV
در افراد مبتلا به HIV، عوارض ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- رتینیت
- ذات‌الریه
- بثورات و ضایعات پوستی
- مشکلات مربوط به اعصاب، مری، ریه‌ها، کولون یا مخاط‌ها
- تورم یا التهاب مغز
عوارض در نوزادان مبتلا به CMV مادرزادی
عوارض ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- مشکلات یادگیری
- فلج مغزی یا اختلال در تون عضلانی و هماهنگی حرکتی
- تشنج
- کاهش شنوایی
- تأخیر تکاملی یا حرکتی
- مشکلات بینایی
پیش‌آگهی و چشم‌انداز عفونت CMV
در حال حاضر درمانی که CMV را به‌طور کامل از بدن ریشه‌کن کند وجود ندارد. ویروس می‌تواند به شکل غیرفعال در بدن باقی بماند و در آینده دوباره فعال شود.
فعال‌شدن مجدد ویروس به‌ویژه در افرادی که پیوند سلول‌های بنیادی یا پیوند عضو انجام داده‌اند، شایع‌تر است.
پیش‌آگهی بیماری به وضعیت کلی سلامت فرد بستگی دارد. در افرادی که سیستم ایمنی قوی دارند، علائم CMV تقریباً همیشه به‌طور خودبه‌خود برطرف می‌شوند.
CMV مادرزادی می‌تواند آثار و عوارض طولانی‌مدت و حتی مادام‌العمر ایجاد کند. خطر عوارض زمانی بیشتر است که اولین عفونت CMV در دوران بارداری رخ دهد.
افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند، ممکن است برای پیشگیری از بروز عوارض به درمان طولانی‌مدت یا مادام‌العمر نیاز داشته باشند.
پیشگیری از عفونت سیتومگالوویروس
می‌توان با اقداماتی مشابه روش‌های پیشگیری از بسیاری از عفونت‌های ویروسی، خطر ابتلا به CMV را کاهش داد. مهم‌ترین اقدامات شامل رعایت دقیق بهداشت فردی است:
- شستن مکرر دست‌ها با آب و صابون به مدت ۱۵ تا ۲۰ ثانیه
- اجتناب از تماس با اشک یا بزاق، به‌ویژه در مورد کودکان خردسال
- استفاده نکردن به‌صورت مشترک از غذا یا لیوان و ظروف نوشیدنی
- شستن دست‌ها پس از تماس با پوشک کثیف، دستمال یا سایر وسایلی که ممکن است به مایعات بدن آلوده باشند
- تمیز نگه‌داشتن اسباب‌بازی‌ها، سطوح آشپزخانه و سایر سطوح
- استفاده از کاندوم هنگام رابطه جنسی
پیشگیری از CMV در افراد مبتلا به HIV
CMV در گذشته شایع‌ترین عفونت ویروسی فرصت‌طلب مرتبط با HIV بود. عفونت فرصت‌طلب به بیماری‌ای گفته می‌شود که در افراد دارای سیستم ایمنی ضعیف، بیشتر رخ می‌دهد یا شدت بیشتری پیدا می‌کند.
امروزه درمان ضدرتروویروسی (ART) می‌تواند به حفظ تعداد سلول‌های CD4 و تقویت سیستم ایمنی کمک کند. این درمان همچنین می‌تواند از عود مجدد رتینیت ناشی از CMV جلوگیری کند.
در افراد مبتلا به HIV پیشرفته، پزشک ممکن است علاوه بر ART، داروهایی برای پیشگیری از CMV تجویز کند. بااین‌حال، این داروها ممکن است گران باشند، گاهی عوارض شدید ایجاد کنند و همیشه اثربخشی مطلوبی نداشته باشند.
بنابراین مهم‌ترین اقدام، مصرف روزانه و منظم داروهای ART دقیقاً طبق دستور پزشک است.
همچنین اگر قرار است انتقال خون انجام دهید، درباره احتمال انتقال CMV و خطر آن با پزشک خود مشورت کنید.
نکات مهم
CMV یک ویروس بسیار شایع است و در بیشتر افراد باعث بیماری نمی‌شود. بااین‌حال، بروز عفونت فعال CMV در دوران بارداری یا در فردی که سیستم ایمنی ضعیفی دارد می‌تواند نگران‌کننده باشد.
با رعایت بهداشت دست‌ها و پرهیز از تماس با مایعات بدن می‌توان خطر انتقال ویروس را کاهش داد.
در صورت بروز علائم مشکوک به عفونت CMV یا اطلاع از ابتلا به CMV در دوران بارداری، باید با پزشک مشورت شود.
پرسش‌های متداول درباره سیتومگالوویروس
آیا سیتومگالوویروس یک بیماری مقاربتی (STD) است؟
CMV می‌تواند از طریق رابطه جنسی منتقل شود، اما این تنها راه انتقال آن نیست و روش معمول انتقال نیز محسوب نمی‌شود. CMV به‌طور معمول در گروه بیماری‌ها یا عفونت‌های منتقله از راه جنسی (STD/STI) طبقه‌بندی نمی‌شود.
آیا سیتومگالوویروس قابل درمان و ریشه‌کن‌شدن است؟
CMV به‌طور کامل قابل ریشه‌کن‌شدن نیست. در بیشتر افراد باعث بیماری نمی‌شود، اما در صورت بروز عفونت فعال و علامت‌دار، برخی داروها می‌توانند به کنترل آن کمک کنند.
عفونت سیتومگالوویروس در بزرگسالان چگونه درمان می‌شود؟
پزشک می‌تواند داروهای ضدویروسی تجویز کند. معمولاً زمانی به درمان دارویی CMV نیاز است که سیستم ایمنی فرد ضعیف شده باشد.
آیا CMV همیشه مسری است؟
CMV می‌تواند از طریق مایعات بدن از فردی به فرد دیگر منتقل شود، اما معمولاً از طریق تماس‌های عادی و روزمره به‌آسانی منتقل نمی‌شود. انتقال آن بیشتر به تماس مستقیم و نسبتاً طولانی‌مدت با بزاق، ادرار یا شیر مادر نیاز دارد.
CMV در کودکان خردسال، به‌ویژه در محیط‌های نگهداری کودکان، می‌تواند راحت‌تر منتقل شود.
چگونه می‌توان با CMV مقابله کرد؟
در حال حاضر واکسن یا درمان قطعی برای ریشه‌کن‌کردن CMV وجود ندارد. بهترین راه پیشگیری، شستن مرتب دست‌ها و اجتناب از تماس با مایعات بدن افراد آلوده است.
