کمپلکس Mycobacterium avium یا MAC گروهی از باکتری‌هاست که با عامل بیماری سل ارتباط دارند. این میکروب‌ها در مواد غذایی، آب و خاک بسیار شایع هستند و تقریباً همه افراد در معرض آنها قرار دارند و ممکن است این باکتری‌ها را در بدن خود داشته باشند. هنگامی که دستگاه ایمنی بدن عملکرد طبیعی و مناسبی دارد، این باکتری‌ها معمولاً مشکلی ایجاد نمی‌کنند. اما در افرادی که سیستم ایمنی ضعیف‌تری دارند، مانند افراد مبتلا به HIV، می‌توانند باعث بیماری شدید شوند.
به همین دلیل، عفونت MAC در گروه عفونت‌های فرصت‌طلب قرار می‌گیرد. این عفونت معمولاً زمانی در افراد مبتلا به HIV ایجاد می‌شود که بیماری به مرحله ایدز (AIDS) پیشرفت کرده و تعداد سلول‌های CD4 به کمتر از ۵۰ سلول در هر میکرولیتر رسیده باشد.
می‌توان با شروع زودهنگام درمان ضدرتروویروسی (ART) و جلوگیری از کاهش شدید تعداد سلول‌های CD4، خطر بروز MAC را کاهش داد. اگر فردی تعداد CD4 پایینی داشته باشد و به MAC مبتلا شود، عفونت قابل درمان است؛ با این حال، ممکن است لازم باشد داروهای ضد MAC برای مدت طولانی مصرف شوند تا تعداد سلول‌های CD4 در پاسخ به ART افزایش یابد.
علائم
عفونت MAC می‌تواند فقط یک بخش از بدن، مانند ریه‌ها، استخوان‌ها یا روده‌ها را درگیر کند. به این حالت عفونت موضعی (localized infection) گفته می‌شود.
اما این عفونت ممکن است از محل اولیه فراتر رفته و در سراسر بدن منتشر شود و بیماری سیستمیک ایجاد کند. پزشک ممکن است این حالت را عفونت منتشرشده (disseminated infection) بنامد.
اگر MAC در سراسر بدن منتشر شود، ممکن است علائم زیر ایجاد شوند:
- تب بالا یا لرز
- تعریق شبانه
- درد شکم
- اسهال
- کاهش وزن
- خستگی
- تورم غدد لنفاوی
- کاهش تعداد گلبول‌های قرمز خون یا کم‌خونی
گاهی علائم جدی‌تری نیز ایجاد می‌شوند، از جمله:
- عفونت یا ورود باکتری به جریان خون
- هپاتیت
- پنومونی (ذات‌الریه)
تشخیص
بسیاری از عفونت‌های دیگر نیز می‌توانند علائمی مشابه عفونت MAC ایجاد کنند. بنابراین، تشخیص دقیق بیماری اهمیت زیادی دارد تا درمان مناسب انتخاب شود.
علاوه بر معاینه فیزیکی، پزشک ممکن است آزمایش‌های آزمایشگاهی را برای شناسایی باکتری MAC در نمونه‌های زیر درخواست کند:
- خون
- ادرار
- خلط؛ یعنی ترشحات غلیظی که در مجاری تنفسی و ریه‌ها تولید می‌شود
- مغز استخوان
- بافت
نمونه‌های گرفته‌شده برای رشد باکتری ممکن است چندین هفته در آزمایشگاه نگهداری شوند. سپس کارشناس آزمایشگاه کشت‌ها را بررسی می‌کند تا مشخص شود آیا شواهدی از وجود MAC مشاهده می‌شود یا خیر.
در مدتی که منتظر آماده‌شدن نتایج کشت هستید، پزشک ممکن است آزمایش‌های دیگری نیز درخواست کند؛ از جمله آزمایش‌های خون برای بررسی مشکلاتی مانند کم‌خونی و بیماری‌های کبدی.
سی‌تی‌اسکن (CT scan) از قفسه سینه و شکم نیز می‌تواند به پزشک کمک کند تا مشکلات احتمالی در غدد لنفاوی، کبد یا طحال را شناسایی کند.
پزشک ممکن است از یک ناحیه مشکوک نمونه بافتی نیز تهیه کند و آن را زیر میکروسکوپ بررسی نماید. به این فرایند بیوپسی (نمونه‌برداری) گفته می‌شود.
مطالب بیشتری برای شما داریم
موضوع موردنظر خود را انتخاب کنید و به مجموعه‌ای از مطالب پزشکی و سلامت دسترسی داشته باشید.
درمان
علاوه بر شروع درمان ضدرتروویروسی (ART)، برای مقابله با عفونت MAC معمولاً از ترکیبی از آنتی‌بیوتیک‌ها استفاده می‌شود تا احتمال ایجاد مقاومت باکتری به یک داروی خاص کاهش پیدا کند.
در اغلب موارد، یکی از دو داروی زیر:
- آزیترومایسین (Azithromycin)
یا - کلاریترومایسین (Clarithromycin)
همراه با:
- اتامبوتول (Ethambutol)
تجویز می‌شود.
بسته به شدت عفونت و وضعیت سیستم ایمنی بیمار، ممکن است آنتی‌بیوتیک‌های دیگری نیز مورد نیاز باشند، از جمله:
- آمیکاسین (Amikacin)
- موکسی‌فلوکساسین (Moxifloxacin)
- ریفابوتین (Rifabutin)
- ریفامپین (Rifampin)
پس از اینکه عفونت تحت کنترل قرار گرفت، بیمار معمولاً وارد مرحله درمان نگهدارنده می‌شود که حدود ۱۲ ماه ادامه دارد. این درمان معمولاً شامل همان داروهایی است که در مرحله اولیه درمان استفاده شده‌اند.
داروهای مورد استفاده برای درمان MAC می‌توانند عوارض جانبی ایجاد کنند، از جمله:
- تهوع، استفراغ یا اسهال
- درد شکم
- تورم چشم همراه با درد چشم، حساسیت به نور، قرمزی یا تاری دید
- بثورات پوستی و خارش
- کم‌خونی
- کاهش شنوایی
- بی‌حسی در پاها
- سردرد
همچنین داروهای ضد MAC ممکن است با برخی داروها تداخل داشته باشند یا بر اثر آنها دچار مشکل شوند، از جمله:
- داروهای ضدقارچ
- قرص‌های پیشگیری از بارداری
- داروهای رقیق‌کننده خون یا ضدانعقاد
پیشگیری
از آنجا که باکتری‌های MAC در محیط بسیار شایع هستند، اجتناب کامل از تماس با آنها عملاً امکان‌پذیر نیست.
بنابراین، بهترین راه پیشگیری از عفونت MAC در افراد مبتلا به HIV، مصرف منظم درمان ضدرتروویروسی (ART) است.
در افرادی که تعداد CD4 پایینی دارند، در صورتی که ART مورد استفاده انتظار می‌رود بتواند میزان ویروس HIV موجود در خون را به سطح غیرقابل شناسایی (undetectable) برساند، دیگر استفاده روتین از داروهای اضافی برای پیشگیری از MAC توصیه نمی‌شود.
اگر تعداد CD4 پایین باشد و فرد به MAC مبتلا شود، علاوه بر ART باید داروهای اختصاصی MAC را نیز تا زمانی که تعداد CD4 در پاسخ به درمان ضدرتروویروسی افزایش یابد، مصرف کند.
چنانچه بیمار بتواند در حین دریافت ART، تعداد CD4 خود را برای ۶ ماه بالاتر از ۱۰۰ سلول در هر میکرولیتر حفظ کند، ممکن است بتوان درمان دارویی MAC را متوقف کرد. با این حال، اگر تعداد CD4 دوباره کاهش یابد، ممکن است لازم باشد درمان MAC مجدداً شروع شود.
