اگر با HIV زندگی میکنید، امروزه ۹ نوع درمان ضدرتروویروسی (ART) وجود دارد که پزشک میتواند برای شما تجویز کند. یکی از گروههای مهم و رایج این داروها، مهارکنندههای غیرنوکلئوزیدی ترانسکریپتاز معکوس است که به اختصار NNRTIs نامیده میشوند. اگرچه نام این داروها ممکن است پیچیده به نظر برسد، نحوه عملکرد آنها در درمان HIV نسبتاً ساده است. NNRTI توانایی ویروس را برای تکثیر و آلودهکردن سلولهای جدید مختل میکند.
ممکن است این داروها را با نام آنالوگهای غیرنوکلئوزیدی یا بهصورت غیررسمی non-nukes نیز بشنوید.
NNRTIها چیستند؟
NNRTIها گروهی از داروهای ضدرتروویروسی هستند که با نام ARV نیز شناخته میشوند. داروهای ARV بهطور گسترده در درمان HIV استفاده میشوند. این داروها در ۹ گروه اصلی قرار میگیرند.
NNRTIها معمولاً بهتنهایی تجویز نمیشوند، بلکه همراه با یک داروی تجویزی دیگر یا بهصورت بخشی از یک داروی ترکیبی که حاوی چند دارو است، مصرف میشوند.
پزشک پیش از تجویز این داروها، سوابق پزشکی و شرایط فردی شما را در نظر میگیرد، از جمله:
- کدام سویه HIV را دارید و آیا احتمال دارد ویروس شما نسبت به NNRTIها مقاوم باشد یا خیر
- بیماریهای دیگری که ممکن است داشته باشید
- داروهایی که در گذشته مصرف کردهاید یا در حال حاضر مصرف میکنید
- ترجیحات و شرایط شخصی شما
همچنین پزشک باید پیش از شروع درمان، آزمایشهایی انجام دهد تا مشخص شود آیا ویروس شما نسبت به داروهای ضدرتروویروسی مقاوم است یا خیر.
برخی از NNRTIهایی که ممکن است پزشک تجویز کند عبارتاند از:
- دوراویرین (Doravirine)؛ مانند Delstrigo و Pifeltro
- افاویرنز (Efavirenz)؛ مانند Sustiva و Atripla
- اتراویرین (Etravirine)؛ مانند Intelence
- ایسلاتراویر/دوراویرین (Islatravir/Doravirine)؛ مانند Idvynso
- نویراپین (Nevirapine)؛ مانند Viramune
- ریلوپیویرین (Rilpivirine)؛ مانند Cabenuva، Complera، Edurant، Juluca و Odefsey
NNRTIها چگونه عمل میکنند؟
برای درک اینکه NNRTI چگونه از تکثیر HIV جلوگیری میکند، ابتدا باید کمی با نحوه انتشار این ویروس آشنا شویم.
بهطور معمول، ویروس HIV سلولهای سیستم ایمنی بدن را که سلولهای CD4 یا سلولهای T نامیده میشوند، آلوده میکند. برای اینکه ویروس بتواند به گسترش خود ادامه دهد، باید سلولهای بیشتری را آلوده کند. ویروس ابتدا به یک سلول میزبان متصل میشود. سپس ماده ژنتیکی خود، یعنی RNA، را به DNA تبدیل میکند. این DNA ویروسی در DNA سلول میزبان وارد میشود. این فرایند به ویروس امکان میدهد نسخههای جدیدی از خود تولید کند.
در این مرحله، NNRTI وارد عمل میشود. این دارو فرایند تکثیر ماده ژنتیکی ویروس و تبدیل آن به DNA را مختل میکند. این کار از طریق مهار آنزیمی به نام ترانسکریپتاز معکوس (Reverse Transcriptase) انجام میشود؛ آنزیمی که HIV برای تکثیر خود به آن نیاز دارد. NNRTI با اتصال به این آنزیم، ساختار و عملکرد آن را تغییر میدهد و در نتیجه توانایی آن برای ساخت DNA ویروسی مختل میشود.
برای اینکه NNRTI بتواند بهدرستی اثر کند، باید آن را طبق دستور پزشک مصرف کنید. این داروها ممکن است بهصورت قرص خوراکی یا در برخی موارد بهصورت تزریق در مطب یا مرکز درمانی تجویز شوند. دستورالعمل مربوط به نوع NNRTI تجویزشده برای شما را با دقت رعایت کنید.
این داروها تا چه اندازه مؤثر هستند؟
بخش مهمی از اثربخشی NNRTI به پایبندی منظم به برنامه درمانی بستگی دارد. این داروها داروهایی نیستند که بتوان مصرف آنها را بهطور خودسرانه متوقف کرد یا برای مدتی کنار گذاشت. بهتر است هیچ دوزی را فراموش نکنید. مصرف نامنظم یا قطع درمان میتواند اثربخشی دارو را در آینده کاهش دهد و حتی باعث ایجاد مقاومت دارویی در ویروس شود.
در مورد میزان پایبندی خود به درمان با پزشک صادق باشید. اگر در اجرای برنامه درمانی مشکل دارید، حتماً موضوع را با پزشک در میان بگذارید.
مطالب بیشتری برای شما داریم
موضوع موردنظر خود را انتخاب کنید و به مجموعهای از مطالب پزشکی و سلامت دسترسی داشته باشید.
برای اینکه مصرف منظم دارو برایتان آسانتر شود، میتوانید:
- داروها را در جعبههای مخصوص تقسیم قرص که برای روزهای مختلف هفته محفظه جداگانه دارند، مرتب کنید.
- برنامه مصرف دارو را در دفتر برنامهریزی یا تقویم خود ثبت کنید.
- برای زمان مصرف NNRTI، روی تلفن همراه یا وسایل دیجیتال خود زنگ هشدار یا یادآور تنظیم کنید.
- از مطب یا مرکز درمانی خود بخواهید برای زمان مصرف دارو، پیامک یا ایمیل یادآوری ارسال کند.
عوامل دیگری نیز میتوانند باعث ایجاد مقاومت HIV نسبت به NNRTI شوند. هنگامی که HIV تکثیر میشود، ممکن است نسخه جدید ویروس با نسخه قبلی تفاوت داشته باشد.
به این تغییر جهش (Mutation) گفته میشود. جهش گاهی حتی در افرادی که یک یا چند داروی ضدرتروویروسی مصرف میکنند نیز ممکن است رخ دهد. برخی از این جهشها میتوانند باعث شوند ویروس نسبت به داروی مورد استفاده، بهطور نسبی یا کامل مقاوم شود. این مسئله در مورد همه داروهای ضدرتروویروسی، و نه فقط NNRTIها، امکانپذیر است. با این حال، زمانی که مقدار ویروس در خون به سطح غیرقابلتشخیص برسد، احتمال ایجاد چنین جهشهایی بسیار کمتر میشود. به همین دلیل است که مصرف داروها دقیقاً طبق دستور پزشک اهمیت زیادی دارد.
مقاومت نسبت به داروهای ضدرتروویروسی میتواند از طریق مقاومت اولیه یا انتقالیافته (Primary Resistance) نیز ایجاد شود. این حالت زمانی رخ میدهد که فرد از ابتدا به سویهای از HIV مبتلا شده باشد که پیش از شروع مصرف NNRTI، نسبت به برخی داروهای ضدرتروویروسی مقاوم بوده است. این موضوع میتواند یک مشکل قابلتوجه و طولانیمدت باشد. انتقال سویه مقاوم به دارو در دوران بارداری نیز اهمیت دارد، زیرا ممکن است این ویروس به نوزاد منتقل شود.
این احتمال در صورتی که پیش از ابتلا به HIV از داروهای مرتبط با HIV استفاده کرده باشید نیز وجود دارد. این وضعیت شایع نیست، اما ممکن است در افرادی رخ دهد که از پیشگیری پیش از مواجهه (PrEP) استفاده کردهاند.
اگر پزشک احتمال دهد که در طول درمان نسبت به دارو مقاومت ایجاد شده است، آزمایشهایی برای بررسی مقاومت دارویی انجام خواهد داد. در بیشتر موارد میتوان داروی دیگری را پیدا کرد که برای کنترل ویروس در شما مؤثر باشد.
عوارض و عوارض جانبی احتمالی چیست؟
اگر قرار باشد عارضه یا عارضه جانبی ناشی از NNRTI ایجاد شود، معمولاً در شش هفته اول مصرف بروز میکند. بسیاری از این عوارض با ادامه مصرف دارو بهتدریج برطرف میشوند.
از جمله عوارض شایع میتوان به مشکلات گوارشی مانند موارد زیر اشاره کرد:
- اسهال
- استفراغ
- تهوع
- ناراحتی یا احساس ناخوشایند در معده
سایر عوارض احتمالی شامل سردرد و بثورات پوستی است. اگر دچار بثورات پوستی شدید یا گسترده شدید، فوراً پزشک خود را در جریان بگذارید.
اگر از قرص یا چسب ضدبارداری هورمونی استفاده میکنید، حتماً به پزشک اطلاع دهید. NNRTIها ممکن است بر میزان اثربخشی این روشهای جلوگیری از بارداری اثر بگذارند. در این شرایط ممکن است لازم باشد روش پیشگیری از بارداری خود را تغییر دهید یا از یک روش اضافی نیز استفاده کنید. درباره مناسبترین روش پیشگیری از بارداری با پزشک خود مشورت کنید.
در صورت تجویز NNRTI، برخی عوارض جدیتر نیز باید مورد توجه قرار گیرند. این داروها ممکن است باعث آسیب یا اختلال جدی کبدی شوند. اگر به هپاتیت مبتلا هستید یا سابقه بیماری کبدی یا کلیوی دارید، پزشک را مطلع کنید.
همچنین اگر در حال مصرف NNRTI هستید و هر یک از علائم زیر را تجربه کردید، با پزشک خود تماس بگیرید:
- علائم یرقان یا زردی، یعنی زرد شدن پوست و سفیدی چشمها
- علائم شبیه آنفلوانزا
- خستگی غیرعادی
- ادرار تیرهرنگ
- مدفوع کمرنگتر از معمول
- احساس ناراحتی، درد یا حساسیت در قسمت زیر دندههای سمت راست
