آنچه در این مطلب خواهید خواند
گلوکوم ناشی از ضربه به چشم که به آن «گلوکوم Angle Recession» هم گفته میشود، میتواند پس از وارد شدن آسیب یا تروما به چشم ایجاد شود. اگرچه درمان قطعی برای آن وجود ندارد، اما در صورت تشخیص زودهنگام، درمانها میتوانند از پیشرفت بیماری و از دست رفتن بینایی جلوگیری کنند.
گلوکوم به گروهی از بیماریهای چشمی گفته میشود که به عصب بینایی (Optic Nerve) آسیب میزنند. این عصب مانند یک «کابل» از پشت چشم به مغز امتداد دارد و اطلاعات بینایی را منتقل میکند.
چه اتفاقی میافتد؟
در حالت طبیعی، مایع شفاف داخل چشم (زلالیه – Aqueous Humor) در بخش قدامی چشم جریان یافته و از طریق کانالهای ظریفی در نزدیکی لبه خارجی عنبیه (بخش رنگی چشم) تخلیه میشود. این ناحیه را زاویه تخلیه (Drainage Angle) مینامند. تخلیه صحیح زلالیه باعث میشود فشار داخل چشم (Intraocular Pressure – IOP) در محدوده طبیعی و سالم باقی بماند.
در برخی موارد، آسیب چشمی میتواند به این سیستم تخلیه صدمه بزند؛ وضعیتی که به آن عقبنشینی زاویه (Angle Recession) گفته میشود.
وقتی زلالیه نتواند بهطور طبیعی جریان یابد، در داخل چشم تجمع پیدا میکند؛ مشابه آبی که در یک سینک مسدود جمع میشود. این تجمع باعث افزایش فشار داخل چشم میشود. افزایش مزمن فشار میتواند بهتدریج به عصب بینایی آسیب وارد کند.
تمام آسیبهای چشمی منجر به گلوکوم نمیشوند، اما آمار نشان میدهد که تا حدود ۲۰٪ از چشمهایی که دچار عقبنشینی زاویه شدهاند، در نهایت به گلوکوم ناشی از عقبنشینی زاویه مبتلا میشوند.
علل
شایعترین علت عقبنشینی زاویه، ضربه غیرنافذ (Blunt Trauma) به چشم است؛ مانند مشت، ضربه آرنج یا برخورد توپ به چشم.
نیروی ضربه میتواند باعث پارگی بافت در لبه داخلی محیطی عنبیه و جسم مژگانی (Ciliary Body) شود؛ بخشی از چشم که مسئول تولید زلالیه است. این پارگی ممکن است منجر به خونریزی داخل چشمی (Hyphema) شود. خون و بقایای سلولی میتوانند مسیرهای تخلیه را مسدود کرده و فشار داخل چشم را افزایش دهند. در اغلب موارد، این افزایش فشار موقتی است و با درمان مناسب، فشار تا زمان جذب خون اضافی در محدوده ایمن کنترل میشود.
با این حال، گاهی کانالهای تخلیه آسیبدیده دچار فیبروز و اسکار میشوند. این اسکارها مانع جریان طبیعی زلالیه شده و میتوانند منجر به بروز گلوکوم شوند. اگر بیش از نیمی از زاویه تخلیه آسیب دیده باشد، خطر ابتلا به گلوکوم بهطور قابلتوجهی افزایش مییابد.
علائم
در مراحل اولیه ممکن است هیچ علامتی وجود نداشته باشد. در گلوکوم، افزایش فشار داخل چشم بهتدریج الیاف ظریف عصب بینایی را تخریب میکند. با گذشت زمان، نقاط کور (Scotomas) در میدان بینایی ایجاد میشود، اما معمولاً بیمار تا زمانی که بخش زیادی از الیاف عصب بینایی از بین نرفتهاند، متوجه این تغییرات نمیشود.
معمولاً ابتدا دید محیطی (Peripheral Vision) کاهش مییابد. در صورت از بین رفتن کامل الیاف عصب بینایی، نابینایی در آن چشم رخ میدهد.
در گلوکوم ناشی از عقبنشینی زاویه نیز همین روند وجود دارد. ممکن است سالها پس از آسیب اولیه طول بکشد تا علائم کاهش بینایی ظاهر شوند. برخی بیماران حتی ممکن است تا زمان تشخیص گلوکوم، آسیب اولیه را به خاطر نیاورند.
پس از بهبود چشم از تروما، انجام معاینات سالانه چشمپزشکی توسط پزشکی که با این وضعیت آشنایی دارد، ضروری است. پزشک وجود عقبنشینی زاویه را بررسی کرده و چشم را از نظر علائم گلوکوم تحت نظر قرار میدهد.
تشخیص
چشمپزشک ابتدا در مورد سابقه پزشکی شما سؤال کرده و یک معاینه کامل چشم و بینایی انجام میدهد. اندازهگیری فشار داخل چشم بخشی از معاینه روتین است.
برای بررسی زاویه تخلیه، آزمایشی به نام گونیوسکوپی (Gonioscopy) انجام میشود. پس از بیحس کردن چشم با قطره، یک لنز تماسی مخصوص روی چشم قرار داده میشود و پزشک با استفاده از نور، وجود انسداد یا آسیب در زاویه تخلیه را بررسی میکند.
همچنین آزمایش میدان بینایی (Visual Field Test) برای ارزیابی کاهش دید محیطی انجام میشود. ممکن است آزمایشهای تکمیلی دیگری نیز برای بررسی آسیب عصب بینایی و اندازهگیری دقیق فشار داخل چشم صورت گیرد.
بسته به شدت بیماری، ممکن است بیمار به چشمپزشک فوقتخصص گلوکوم ارجاع داده شود.
درمان
پآسیبهای ایجادشده توسط گلوکوم برگشتپذیر نیستند. هدف اصلی درمان، کاهش فشار داخل چشم برای جلوگیری از آسیب بیشتر و کند کردن یا پیشگیری از کاهش بینایی است.
درمان گلوکوم ناشی از عقبنشینی زاویه به شدت آسیب چشمی بستگی دارد و میتواند شامل دارودرمانی، لیزر یا جراحی باشد.
دارودرمانی
معمولاً قطرههای چشمی تجویزی اولین مرحله درمان هستند. این قطرهها اغلب با کاهش تولید زلالیه باعث کاهش فشار داخل چشم میشوند. اگر فشار چشم بلافاصله پس از آسیب بالا باشد، ممکن است معاینات کنترلی هر ۴ تا ۶ هفته توصیه شود.
درمان لیزری
در این روش، جراح چشم با استفاده از لیزر مسیرهای تخلیه را باز میکند تا خروج زلالیه تسهیل شده و فشار داخل چشم کاهش یابد. معمولاً زمانی توصیه میشود که حداکثر درمان دارویی نتوانسته فشار را بهطور کافی کاهش دهد. این اقدام ممکن است در مطب چشمپزشک یا مرکز جراحی سرپایی انجام شود.
جراحی
یکی از روشهای جراحی، ترابکولکتومی (Trabeculectomy) است که در آن مسیر جدیدی در صلبیه (سفیدی چشم) برای خروج زلالیه ایجاد میشود. گاهی برای جلوگیری از اسکار و افزایش موفقیت جراحی، از داروهای آنتیمتابولیت استفاده میشود. روش کمتر تهاجمی دیگر، کاشت لولههای تخلیه (Drainage Tubes) در چشم است. اگرچه نتایج جراحی در این نوع گلوکوم قابلقبول است، اما میزان موفقیت آن نسبت به برخی انواع دیگر گلوکوم کمتر میباشد.
آیا میتوان از آن پیشگیری کرد؟
پیشگیری کامل همیشه ممکن نیست، اما میتوان خطر ابتلا را بهطور چشمگیری کاهش داد.
از آنجا که آسیبهای چشمی عامل اصلی این بیماری هستند، محافظت از چشمها نقش مهمی دارد. استفاده از عینکهای ایمنی در محل کار یا هنگام ورزش میتواند تا حدود ۹۰٪ از آسیبهای چشمی را پیشگیری کند.
اگر سابقه ضربه شدید به چشم دارید، لازم است تا پایان عمر بهطور منظم تحت معاینات چشمپزشکی برای بررسی گلوکوم قرار بگیرید.
