آنچه در این مطلب خواهید خواند
تجربه ابتلای شدید یک زن به زونا نشان می‌دهد که چرا متخصصان توصیه می‌کنند همه افراد ۵۰ ساله و بالاتر واکسینه شوند؛ واکسنی که ممکن است خطر زوال عقل و بیماری‌های قلبی را نیز کاهش دهد.
در سال ۲۰۲۳، لیزا جانکر در حالی که به‌شدت دچار گوش‌درد شده بود، یک مهمانی تعطیلات را زودتر ترک کرد. پزشکان تشخیص دادند که او به «گوش شناگر» یا التهاب مجرای گوش خارجی مبتلا شده است و او را با تجویز قطره آنتی‌بیوتیک به خانه فرستادند. اما چند روز بعد، هنگامی که با سرگیجه شدیدی از خواب بیدار شد و هر بار که تلاش می‌کرد بایستد، دچار استفراغ می‌شد، متوجه شد که مشکل جدی‌تری وجود دارد.
جانکر که اکنون ۵۲ سال دارد و در زمینه ویراستاری مجلات پزشکی در سنترویلِ ایالت ویرجینیا فعالیت می‌کند، می‌گوید: «پزشک متخصص گوش، حلق و بینی وارد اتاق شد، نگاهی به من انداخت و گفت: این زوناست. تمام داروهایی که مصرف می‌کنید، برای این بیماری مناسب نیستند.»
او مصرف داروهای ضدویروسی و داروهای کنترل درد عصبی را آغاز کرد، اما ویروس پیش از آن آسیب‌هایی به بدنش وارد کرده بود. او شنوایی یکی از گوش‌هایش را از دست داد و دیگر نمی‌توانست بدون کمک دیگران و با اطمینان راه برود.
زونا؛ فراتر از یک بثورات پوستی
اگر قبلاً به آبله‌مرغان مبتلا شده باشید، ممکن است در سال‌های بعد به زونا نیز دچار شوید. ویروسی که عامل آبله‌مرغان است، یعنی ویروس واریسلا زوستر (Varicella-zoster virus)، پس از بهبود بیماری به‌طور کامل از بدن خارج نمی‌شود. در عوض، در بافت عصبی به حالت نهفته باقی می‌ماند و ممکن است پس از گذشت چند سال یا حتی چند دهه دوباره فعال شود و بیماری زونا را ایجاد کند.
زونا معمولاً با بثورات پوستی دردناکی همراه است که اغلب به شکل مجموعه‌ای از تاول‌ها در یک سمت بدن ظاهر می‌شوند. با این حال، در موارد نادری مانند تجربه جانکر، بیماری می‌تواند عوارضی بسیار جدی‌تر و ماندگارتر ایجاد کند.
حدود یک نفر از هر سه نفر در طول زندگی خود به زونا مبتلا می‌شود؛ اما واکسیناسیون بهترین راه برای محافظت در برابر این بیماری است. مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC) واکسن شینگریکس (Shingrix) را برای همه افراد ۵۰ ساله و بالاتر توصیه می‌کند؛ حتی افرادی که قبلاً زونا گرفته‌اند. این واکسن همچنین برای بزرگسالان ۱۹ ساله و بالاتر که به دلیل بیماری یا درمان‌های خاص دچار ضعف سیستم ایمنی هستند، توصیه می‌شود.
در بزرگسالان سالم ۵۰ تا ۶۹ ساله، اثربخشی شینگریکس در پیشگیری از زونا حدود ۹۷ درصد است.
سارا مقدم، پزشک متخصص پوست و جراح دارای صلاحیت در جراحی موس، که در ایالت دلاور فعالیت می‌کند، می‌گوید: «کاملاً درک می‌کنم که چرا مردم این روزها درباره واکسن‌ها سؤال‌های بیشتری می‌پرسند؛ زیرا در حدود شش سال گذشته تغییرات زیادی رخ داده است. با این حال، این واکسن جدید نیست. سال‌هاست که استفاده می‌شود و به‌طور گسترده و دقیق مورد مطالعه قرار گرفته است.»
جانکر تنها چند ماه با تولد ۵۰ سالگی خود فاصله داشت و برنامه‌ریزی کرده بود که در معاینه دوره‌ای بعدی، واکسن زونا را دریافت کند. تجربه او نشان می‌دهد که ابتلا به زونا در فردی که واکسینه نشده است، تا چه اندازه می‌تواند پیامدهای مخربی داشته باشد.
با این حال، پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند که دریافت واکسن، چه پیش از ابتلا به زونا و چه پس از آن، ممکن است فوایدی فراتر از پیشگیری از موارد شدید بیماری داشته باشد. واکسیناسیون می‌تواند احتمال بروز عوارضی مانند نورالژی پس از هرپس (Postherpetic neuralgia) را نیز کاهش دهد. این عارضه نوعی درد عصبی است که ممکن است حتی پس از بهبود بثورات پوستی، برای ماه‌ها ادامه پیدا کند.
واکسیناسیون زونا ممکن است فواید دیگری نیز داشته باشد. برخی پژوهش‌ها نشان می‌دهند که این واکسن با کمک به سیستم ایمنی برای کنترل ویروس نهفته، می‌تواند التهاب را کاهش دهد. التهاب با برخی بیماری‌های مرتبط با افزایش سن، از جمله بیماری‌های قلبی و افت عملکرد شناختی، ارتباط دارد.
در یک مطالعه که در مجله European Heart Journal منتشر شد، مشخص شد افرادی که واکسن زونا دریافت کرده بودند، ۲۶ درصد کمتر در معرض پیامدهای مورد بررسی قرار داشتند؛ پیامدهایی شامل مرگ ناشی از بیماری قلبی یا بروز سکته مغزی، حمله قلبی یا نارسایی قلبی.
همچنین شواهد اولیه‌ای وجود دارد که نشان می‌دهد واکسیناسیون ممکن است به پیشگیری از زوال عقل یا به تأخیر انداختن بروز آن کمک کند. البته این یافته‌ها به معنای اثبات قطعی نقش واکسن در پیشگیری از زوال عقل یا بیماری‌های قلبی نیستند و برای تأیید چنین اثراتی به پژوهش‌های بیشتری نیاز است.
پل ای. ساکس، استاد دانشکده پزشکی هاروارد، می‌گوید: «واکسن زونا واکسنی است که بیش از همه به بیماران بزرگسال بالای ۵۰ سال توصیه می‌کنم. ممکن است مردم درک نکنند که ابتلا به زونا تا چه اندازه می‌تواند ناتوان‌کننده باشد.»
به گفته او، در شدیدترین موارد، زونا می‌تواند باعث نابینایی، التهاب مغز و آسیب عصبی شود؛ عوارضی که ممکن است فردی را که پیش از این از سلامت خوبی برخوردار بوده است، به بیماری مبتلا به درد مزمن تبدیل کند.
مقمدام توضیح می‌دهد که صورت یکی از نواحی شایع بروز زوناست و گاهی چشم نیز درگیر می‌شود. درگیری چشم می‌تواند باعث ایجاد بافت اسکار در آن و تغییرات دائمی بینایی شود.
او می‌گوید: «جلوگیری از درد، ناراحتی و رنجی که ممکن است با زونا همراه باشد، قطعاً ارزشمند است. همه افرادی را که واجد شرایط دریافت واکسن هستند، به واکسیناسیون تشویق می‌کنم.»
چگونه در برابر زونا محافظت شویم؟ دوزهای واکسن، عوارض جانبی و توصیه‌های کاربردی
جانکر پس از ابتلا به زونا، واکسن این بیماری را دریافت کرد.
آنکوش بانسال، متخصص داخلی بیمارستانی در میامی، توضیح می‌دهد: «در حدود ۵۰ سالگی، سیستم ایمنی بدن شروع به ضعیف‌تر شدن می‌کند. این بخشی طبیعی از روند پیری است و باعث می‌شود فرد بیشتر مستعد ابتلا به زونا شود.»
هر عاملی که به سیستم ایمنی فشار وارد کند یا آن را تضعیف کند، ممکن است احتمال ابتلا به زونا را افزایش دهد. این عوامل می‌توانند شامل بیماری‌های مزمن، بیماری یا آسیب جسمی شدید و دوره‌های طولانی استرس روانی باشند.
بانسال درباره استرس توضیح می‌دهد: «منظور از استرس، نگرانی معمولی ناشی از دیر رسیدن به محل کار نیست. منظور استرس مزمن است؛ برای مثال، زمانی که یکی از نزدیکان خود را از دست داده‌اید، به‌شدت بیمار شده‌اید، شغل خود را از دست داده‌اید یا با وابستگی به مواد مواجه هستید.»
بیماری‌هایی مانند دیابت نوع ۲ نیز خطر ابتلا به زونا را افزایش می‌دهند. این عوامل در بزرگسالان جوان‌تر هم اهمیت دارند. اگرچه افراد زیر ۵۰ سال کمتر از افراد مسن‌تر به زونا مبتلا می‌شوند، موارد ابتلا در این گروه سنی نیز رو به افزایش است.
کدام واکسن زونا توصیه می‌شود؟
مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا از سال ۲۰۱۷ واکسن شینگریکس را برای کمک به پیشگیری از زونا توصیه کرده است.
مطالب بیشتری برای شما داریم
موضوع موردنظر خود را انتخاب کنید و به مجموعه‌ای از مطالب پزشکی و سلامت دسترسی داشته باشید.
به گفته مقمدام، بسیاری از بیماران او در گذشته واکسن قدیمی‌تر زونا، یعنی زوستاواکس (Zostavax)، را دریافت کرده بودند. این واکسن دیگر در برخی کشورها عرضه نمی‌شود، زیرا اثربخشی آن در مقایسه با واکسن جدید کمتر است.
اگر قبلاً واکسن زوستاواکس دریافت کرده‌اید، او توصیه می‌کند واکسن جدیدتر را نیز دریافت کنید؛ زیرا شینگریکس محافظت مؤثرتری در بلندمدت فراهم می‌کند.
چند دوز واکسن لازم است؟
واکسن شینگریکس در دو دوز تزریق می‌شود که معمولاً فاصله آن‌ها بین دو تا شش ماه است.
بانسال تأکید می‌کند اگر یک دوز را دریافت کرده‌اید اما تزریق دوز دوم را فراموش کرده‌اید یا از برنامه زمانی آن عقب افتاده‌اید، نیازی نیست واکسیناسیون را از ابتدا شروع کنید.
با این حال، کمتر از یک‌چهارم بزرگسالان بالای ۵۰ سال هر دو دوز واکسن را تکمیل کرده‌اند.
تکمیل هر دو دوز اهمیت زیادی دارد. بر اساس اطلاعات ارائه‌شده در این مقاله، اثربخشی یک دوز پس از سه سال به حدود ۵۲ درصد می‌رسد، در حالی که دریافت دوز دوم می‌تواند میزان محافظت را به بیش از ۹۰ درصد افزایش دهد و باعث ماندگاری بیشتر آن شود.
بانسال توضیح می‌دهد: «برای اینکه سیستم ایمنی به‌اندازه کافی آماده شود تا ویروس را شناسایی کند و آن را به خاطر بسپارد، به هر دو دوز نیاز دارید. واکسن‌ها به ایجاد انواع خاصی از سلول‌ها در سیستم ایمنی کمک می‌کنند که سلول‌های حافظه نام دارند. اگر این سلول‌ها دوباره با پروتئین‌های ویروس زونا مواجه شوند، آن را به خاطر می‌آورند و می‌دانند که باید به آن حمله کنند.»
عوارض جانبی واکسن زونا
واکسن را می‌توان در مطب پزشک یا داروخانه دریافت کرد.
ممکن است پس از تزریق، در نتیجه پاسخ سیستم ایمنی، عوارض جانبی موقتی ایجاد شود. این عوارض شامل درد عضلانی، خستگی و تب خفیف هستند، اما معمولاً بیش از دو تا سه روز طول نمی‌کشند. عوارض در بیشتر افراد خفیف‌اند.
مقمدام می‌گوید شدت و نوع عوارض این واکسن با آنچه ممکن است پس از تزریق واکسن آنفلوانزا تجربه کنید، قابل مقایسه است.
ساکس، مدیر بالینی بخش بیماری‌های عفونی بیمارستان زنان و بریگهام در بوستون، می‌گوید افرادی که نگران عوارض جانبی هستند، می‌توانند با مشورت پزشک از داروهایی مانند استامینوفن یا ایبوپروفن استفاده کنند.
او می‌افزاید: «با توجه به شیوع زونا، تردیدی ندارم که در اغلب افراد، مزایای پذیرش خطر محدود واکسن برای پیشگیری از ابتلا به زونا ارزشمند است.»
پیامدهای ماندگار زونا و اهمیت واکسیناسیون
جانکر شنوایی گوش درگیر با زونا را از دست داد و حتی پس از برطرف شدن سرگیجه و تهوع، همچنان با مشکلات تعادلی مواجه بود.
به دلیل آسیب عصب دهلیزی، که در گوش داخلی قرار دارد و در حفظ تعادل نقش مهمی ایفا می‌کند، او مدتی از کار مرخصی پزشکی گرفت. همچنین به مدت پنج ماه تحت فیزیوتراپی قرار گرفت تا راه رفتن را دوباره تمرین کند.
او می‌گوید: «دیگر نمی‌توانستم به‌طور طبیعی راه بروم و هنگام راه رفتن تلوتلو می‌خوردم. تنها چیزی که می‌توانم آن را به این وضعیت تشبیه کنم، راه رفتن فردی مست است. بالا و پایین رفتن از پله‌ها برایم اضطراب‌آور بود، چون ممکن بود ناگهان تعادلم را از دست بدهم.»
او توضیح می‌دهد که حفظ تعادل به هماهنگی اطلاعات دریافتی از بینایی، حس‌های موجود در پاها و اعصاب دهلیزی وابسته است.
تزریق واکسن زونا می‌تواند احتمال ابتلا به دردهای ماندگار ناشی از این بیماری را کاهش دهد.
جانکر اکنون پیگیری می‌کند که چند نفر پس از شنیدن تجربه او، تصمیم به واکسیناسیون گرفته‌اند. افرادی که واکسن را دریافت می‌کنند، گاهی درباره این صحبت می‌کنند که کدام دوز، اول یا دوم، عوارض شدیدتری برایشان داشته است. با این حال، ساکس می‌گوید پژوهش‌ها تاکنون الگوی ثابت و مشخصی در این زمینه نشان نداده‌اند.
بانسال توضیح می‌دهد که اگر پس از تزریق دوز دوم عوارض نسبتاً شدیدی تجربه کنید، این وضعیت می‌تواند نشان‌دهنده فعال شدن پاسخ ایمنی بدن باشد؛ هرچند شدت عوارض به‌تنهایی معیار قابل اعتمادی برای سنجش میزان محافظت ناشی از واکسن نیست.
علی دهقانی، پزشک دوره رزیدنتی در دانشکده پزشکی دانشگاه کیس وسترن رزرو در کلیولند، می‌گوید: «حتی اگر از دریافت سایر واکسن‌ها صرف‌نظر کرده باشید، به نظر می‌رسد این واکسن می‌تواند از شما در برابر دردی محافظت کند که احتمال دارد تا پایان عمر ادامه پیدا کند.»
او مزایای واکسن را دستاوردی ملموس در برابر عوارض جانبی کوتاه‌مدت آن می‌داند.
خوشبختانه، شنوایی جانکر پس از شش ماه بازگشت و وضعیت تعادل او نیز بهتر شد.
او می‌گوید: «فکر می‌کردم زونا یعنی فقط دچار یک بثورات پوستی دردناک می‌شوید. اگر می‌توانستم به گذشته برگردم و پیش از ابتلا واکسن را دریافت کنم، بدون لحظه‌ای تردید این کار را انجام می‌دادم. واقعاً ارزشش را دارد.»
