مقاومت HIV در برابر داروها زمانی ایجاد می‌شود که ویروس HIV موجود در بدن دچار تغییر یا جهش شود. این تغییرات می‌توانند بر میزان اثربخشی درمان ضدرتروویروسی (Antiretroviral Therapy؛ ART) تأثیر بگذارند. در چنین شرایطی، داروهایی که برای کنترل HIV استفاده می‌شوند ممکن است دیگر اثربخشی لازم را نداشته باشند. در نتیجه، ویروس HIV می‌تواند دوباره شروع به تکثیر کند. این وضعیت می‌تواند احتمال انتقال HIV به دیگران را افزایش دهد و باعث بدتر شدن بیماری شود.
چگونه در برابر داروهای HIV مقاوم می‌شویم؟
تا سال ۲۰۲۳، از حدود ۴۰ میلیون نفر مبتلا به HIV در سراسر جهان، ۳۰٫۷ میلیون نفر تحت درمان ضدرتروویروسی (ART) قرار داشتند. هر سال تعداد افراد مبتلا به HIV که به ART دسترسی دارند افزایش می‌یابد.
با افزایش تعداد افرادی که داروهای HIV مصرف می‌کنند، مقاومت دارویی HIV نیز افزایش یافته است. همه داروهای ضدرتروویروسی ممکن است در نهایت به‌طور کامل یا نسبی اثربخشی خود را از دست بدهند.
یکی از راه‌های ایجاد مقاومت، «مقاومت اکتسابی HIV در برابر داروها» (Acquired HIV Drug Resistance) است. این حالت زمانی رخ می‌دهد که ویروس در هنگام مصرف داروهای ضدرتروویروسی، یا زمانی که این داروها به‌طور ناقص و نامنظم مصرف می‌شوند، فرصت تکثیر و تولید نسخه‌های جدید از خود را پیدا کند.
این وضعیت ممکن است زمانی اتفاق بیفتد که برنامه مصرف داروهای HIV را به‌طور منظم رعایت نکنید. با این حال، علت می‌تواند این باشد که بدن دارو را به‌درستی جذب نمی‌کند، یا تداخل با سایر داروهای مصرفی باعث کاهش اثربخشی داروهای HIV می‌شود. در این شرایط، HIV ممکن است دچار جهش‌هایی شود که توانایی دارو برای مقابله با ویروس را کاهش دهند.
همچنین ممکن است فرد از ابتدا به ویروسی مبتلا شود که هنگام انتقال، در برابر برخی داروها مقاوم بوده است. متخصصان این وضعیت را «مقاومت انتقال‌یافته HIV در برابر داروها» (Transmitted HIV Drug Resistance) می‌نامند. بنابراین، حتی اگر فرد هرگز پیش از آن داروی ضدرتروویروسی مصرف نکرده باشد، ممکن است ویروس موجود در بدن او از همان ابتدا نسبت به برخی داروهای HIV مقاوم باشد. شیوع مقاومت انتقال‌یافته دارویی حدود ۹٫۳ درصد گزارش شده است.
نوع دیگری از مقاومت، «مقاومت HIV در برابر دارو پیش از شروع درمان» (Pretreatment HIV Drug Resistance) است. این حالت زمانی رخ می‌دهد که فرد در زمان ابتلا به HIV در معرض داروهای ضد HIV قرار گرفته باشد و ویروس پیش از آنکه درمان اصلی آغاز شود، به مقاومت دارویی دست پیدا کند. این وضعیت شایع نیست، اما نمونه‌هایی از آن عبارت‌اند از:
- مادری برای پیشگیری از انتقال HIV از مادر به کودک دارو مصرف می‌کند، اما نوزاد با وجود این اقدامات همچنان به HIV مبتلا می‌شود.
- فرد در حالی به HIV مبتلا می‌شود که برای پیشگیری از عفونت HIV، داروی پروفیلاکسی پیش از مواجهه (PrEP) مصرف می‌کند.
نوع مقاومت دارویی که فرد دارد، به جهش‌های ایجادکننده مقاومت در ویروس HIV بستگی دارد. برای مثال:
- اگر در ویروس، یک یا چند جهش در ژن پروتئاز (Protease) وجود داشته باشد، HIV ممکن است نسبت به داروهای مهارکننده پروتئاز (Protease Inhibitors) مقاوم یا تا حدی مقاوم شود. در این شرایط، داروهایی مانند داروناویر (Darunavir؛ Prezista) ممکن است برای بیمار مؤثر نباشند.
- اگر ویروس دارای جهش در ترانسکریپتاز معکوس (Reverse Transcriptase) باشد، ممکن است نسبت به مهارکننده‌های ترانسکریپتاز معکوس، مانند امترسیتابین/TDF (Descovy، Truvada)، یا نسبت به مهارکننده‌های غیرنوکلئوزیدی ترانسکریپتاز معکوس (NNRTIs) مانند افاویرنز (Efavirenz؛ Sustiva) مقاوم شود.
داروهای HIV که در یک کلاس دارویی قرار دارند، معمولاً از طریق مکانیسم مشابهی تکثیر HIV را مهار می‌کنند. بنابراین، اگر ویروس نسبت به یک دارو در یک کلاس دارویی مقاوم شود، ممکن است نسبت به داروهای دیگر همان کلاس نیز به‌طور کامل یا نسبی مقاومت داشته باشد.
آزمایش مقاومت دارویی چگونه انجام می‌شود؟
برای بررسی مقاومت دارویی، نیاز به نمونه خون وجود دارد. به‌طور کلی، دو نوع آزمایش وجود دارد:
۱. آزمایش ژنوتیپی (Genotype Testing)
در این آزمایش، جهش‌های مرتبط با مقاومت دارویی در ژنوم HIV شناسایی می‌شوند. این آزمایش‌ها ژن‌های زیر را بررسی می‌کنند:
- ترانسکریپتاز معکوس (RT)
- پروتئاز (PR)
- اینتگراز (IN)
در این آزمایش، بررسی می‌شود که آیا جهش‌هایی که با مقاومت دارویی ارتباط دارند در ویروس وجود دارند یا خیر.
به‌طور معمول، همه افراد مبتلا به HIV باید پیش از شروع درمان تحت این نوع آزمایش قرار گیرند. با این حال، در برخی شرایط خاص، مانند بارداری همراه با HIV یا عفونت بسیار جدید، ضروری است که درمان بلافاصله آغاز شود و شروع درمان به انتظار برای نتیجه آزمایش ژنوتیپی موکول نشود.
۲. آزمایش فنوتیپی (Phenotype Testing)
این آزمایش توانایی HIV برای تکثیر در حضور غلظت‌های مختلف داروهای ضدرتروویروسی را اندازه‌گیری می‌کند.
معمولاً زمانی از این آزمایش استفاده می‌شود که فرد قبلاً تحت درمان بوده و الگوی مقاومت دارویی او پیچیده‌تر باشد.
چگونه مشخص می‌شود که از ابتدا مقاوم بوده‌اید یا در طول درمان دچار مقاومت شده‌اید؟
پس از شروع یک رژیم درمانی برای HIV، به‌طور منظم آزمایش بار ویروسی (Viral Load) انجام می‌شود. این آزمایش نشان می‌دهد که آیا داروهای فعلی توانسته‌اند HIV را به‌خوبی کنترل کنند یا خیر.
بسته به میزان بار ویروسی در شروع درمان، ممکن است چند ماه طول بکشد تا داروها ویروس را به‌طور کامل سرکوب کنند.
اگر پس از گذشت چند ماه همچنان بار ویروسی قابل تشخیص باشد، لزوماً به این معنا نیست که برنامه درمانی مؤثر نیست. نخستین موضوعی که پزشک بررسی می‌کند این است که آیا داروهای HIV را هر روز مطابق دستور مصرف می‌کنید یا خیر.
اگر مصرف داروها منظم نباشد، پزشک با شما همکاری خواهد کرد تا علت این مشکل برطرف شود. ممکن است شرایط روزمره زندگی، برنامه کاری، استرس یا یک عارضه جانبی مانع مصرف منظم دارو شود. پزشک معمولاً زمانی که مصرف داروها دوباره منظم شد، آزمایش بار ویروسی را تکرار می‌کند.
مطالب بیشتری برای شما داریم
موضوع موردنظر خود را انتخاب کنید و به مجموعه‌ای از مطالب پزشکی و سلامت دسترسی داشته باشید.
اگر داروها را به‌درستی مصرف می‌کنید، مقدار اندکی از ویروس در خون ممکن است ناشی از «جهش موقت بار ویروسی» (Viral Load Blip) باشد؛ یعنی افزایش موقتی مقدار HIV در خون. در چنین شرایطی، مصرف دارو باید ادامه یابد و انتظار می‌رود بار ویروسی دوباره به سطح غیرقابل تشخیص بازگردد.
وجود مقدار اندکی ویروس همچنین ممکن است ناشی از تداخل دارویی با داروی دیگری باشد که مصرف می‌کنید. پزشک تلاش خواهد کرد این تداخل را برطرف کند.
اگر آزمایش‌ها به‌طور مداوم نشان دهند که برنامه درمانی موفق نبوده است، پزشک آزمایش مقاومت دارویی را انجام می‌دهد که معمولاً با آزمایش ژنوتیپی آغاز می‌شود.
پزشک ممکن است در شرایط زیر آزمایش مقاومت دارویی را درخواست کند:
- بار ویروسی به بیش از ۱۰۰۰ کپی در میلی‌لیتر افزایش پیدا کند.
- برنامه درمانی نتواند بار ویروسی را با سرعت مورد انتظار کاهش دهد.
نتایج آزمایش مقاومت دارویی مشخص می‌کند که آیا مقاومت ویروس به دارو علت ناکارآمدی درمان است یا خیر. اگر مقاومت دارویی علت مشکل باشد، نتایج آزمایش به تیم درمان کمک می‌کند تا یک برنامه درمانی جدید برای بیمار انتخاب کنند.
چگونه می‌توان از مقاومت HIV در برابر دارو پیشگیری کرد؟
اگر به HIV مبتلا هستید، باید برنامه درمانی خود را ادامه دهید و داروها را دقیقاً مطابق دستور پزشک مصرف کنید. این کار می‌تواند به پیشگیری از ایجاد مقاومت دارویی کمک کند.
در بسیاری از موارد، دارو باید روزی یک بار مصرف شود؛ با این حال، رعایت دقیق دستور پزشک اهمیت زیادی دارد. بسته به نوع رژیم درمانی، ممکن است لازم باشد برخی داروهای HIV همراه غذا یا حتی با معده خالی مصرف شوند.
متخصصان معتقدند داروهای HIV در صورت مصرف صحیح، اثربخشی بسیار خوبی دارند.
اگر یک نوبت مصرف دارو را فراموش کردید، معمولاً باید به محض به یاد آوردن آن را مصرف کنید، مگر اینکه پزشک دستور دیگری داده باشد. اما اگر زمان زیادی تا نوبت بعدی باقی نمانده است، نوبت فراموش‌شده را مصرف نکنید و برنامه معمول خود را ادامه دهید. هرگز برای جبران، دو برابر دوز معمول مصرف نکنید.
احتمال اینکه تنها با فراموش کردن یک نوبت دارو، مقاومت دارویی ایجاد شود بسیار کم است؛ با این حال، همچنان باید تلاش کرد از فراموش کردن دوزها جلوگیری شود.
اگر مرتباً نوبت‌های دارو را از دست می‌دهید، حتماً این موضوع را به پزشک خود اطلاع دهید. افراد معمولاً به دلیل مشغله زیاد، برنامه فشرده زندگی یا رویدادهای استرس‌زا، مصرف برخی نوبت‌های دارو را فراموش می‌کنند. تعداد دفعاتی را که دارو را مصرف نکرده‌اید و علت آن را صادقانه با پزشک در میان بگذارید. این اطلاعات به پزشک کمک می‌کند راهکار مناسب‌تری برای شما پیدا کند.
برای منظم نگه داشتن برنامه مصرف دارو می‌توانید از روش‌های زیر استفاده کنید:
- برای زمان مصرف دارو زنگ هشدار یا یادآور تنظیم کنید.
- داروهای HIV را در جعبه مخصوص قرص نگهداری کنید.
- از یکی از اعضای خانواده یا دوستان بخواهید زمان مصرف دارو را به شما یادآوری کند.
اگر نسبت به داروهای HIV مقاوم شده باشیم، چه باید کرد؟
خبر خوب این است که در صورت مصرف صحیح داروهای خط اول، میزان مقاومت در برابر مهارکننده‌های اینتگراز (Integrase Inhibitors) بسیار پایین است.
با این حال، اگر فرد سال‌های زیادی تحت درمان بوده و در معرض چندین کلاس مختلف دارویی قرار گرفته باشد، احتمال ایجاد مقاومت دارویی افزایش می‌یابد.
خوشبختانه گزینه‌های دیگری نیز برای درمان HIV وجود دارند. درمان ضدرتروویروسی خط دوم می‌تواند به سرکوب ویروس مقاوم کمک کند. این رژیم‌ها معمولاً شامل مهارکننده‌های پروتئاز تقویت‌شده (Boosted Protease Inhibitors) هستند.
مقاومت چنددارویی (Multidrug Resistance) نسبتاً غیرشایع است. حتی در این شرایط نیز ممکن است برخی داروها همچنان مؤثر باشند و بتوانند HIV را سرکوب کنند، هرچند ممکن است اثربخشی آنها کمتر باشد.
پزشک ممکن است برای دستیابی به کنترل بهتر ویروس، چند دارو را با یکدیگر ترکیب کند. با این حال، برخی داروهای ترکیبی مانند Idvynso (حاوی دوراویرین [Doravirine] و ایساتراویر [Islatravir]) برای بیمارانی که سابقه شکست درمانی دارند، تأیید نشده‌اند.
اگر ویروس نسبت به تمام گزینه‌های درمانی موجود مقاوم باشد، پزشک ممکن است بررسی کند که داروهای مورد مطالعه در کارآزمایی‌های بالینی چه اثری بر وضعیت بیمار دارند.
نکته امیدوارکننده این است که پژوهشگران همچنان در حال بررسی و توسعه داروهای جدید HIV هستند و تعدادی از این داروها می‌توانند در برابر سویه‌های مقاوم HIV نیز مؤثر باشند.
