آنچه در این مطلب خواهید خواند
آزمایش نسبت CD4 به CD8 چه کاربردی دارد؟
CD4 و CD8 دو نوع از گلبولهای سفید خون هستند. گلبولهای سفید به بدن کمک میکنند با عفونتها مقابله کند.
اگر به عفونت HIV مبتلا باشید، پزشک ممکن است از آزمایش نسبت CD4 به CD8 برای بررسی نحوه پاسخ سیستم ایمنی بدن به درمان استفاده کند.
سلولهای CD4 و CD8 بر اساس پروتئینهایی که روی سطح خود دارند نامگذاری شدهاند. سلولهای CD4 دارای پروتئینی به نام «خوشه تمایز ۴» یا Cluster of Differentiation 4 (CD4) هستند و سلولهای CD8 نیز پروتئینی به نام Cluster of Differentiation 8 (CD8) دارند. به همین دلیل، بهترتیب به آنها سلولهای CD4+ و CD8+ نیز گفته میشود.
ویروس نقص ایمنی انسانی (HIV) عمدتاً سلولهای CD4 را هدف قرار میدهد. پایین بودن تعداد این سلولها و پایین بودن نسبت CD4 به CD8 (کمتر از ۱٫۰) میتواند از نشانههای عفونت HIV باشد. اگر به HIV مبتلا باشید، نتایج آزمایش نسبت CD4 به CD8 میتواند به پزشک کمک کند تا میزان فعالیت ویروس در بدن و نحوه پاسخ شما به درمان را ارزیابی کند.
اگرچه این آزمایش عمدتاً برای پیگیری وضعیت افراد مبتلا به HIV استفاده میشود، پزشک ممکن است آن را در برخی بیماریهای دیگر نیز درخواست کند، از جمله:
- مونونوکلئوز یا سایر عفونتهای ویروسی
- لوسمی لنفوسیتی مزمن
- بیماری هوچکین
- کمخونی آپلاستیک
- مولتیپل اسکلروزیس
- میاستنی گراویس
در ادامه، درباره سلولهای CD4 و CD8، نحوه انجام آزمایش نسبت CD4 به CD8 و معنای اعداد بهدستآمده توضیح داده میشود.
محدوده طبیعی CD4 و CD8
سلولهای CD4 و CD8 هر دو از انواع گلبولهای سفید موسوم به لنفوسیتهای T هستند. برخی از لنفوسیتهای T فعالیت سایر سلولهای سیستم ایمنی را هدایت میکنند و به آنها اطلاع میدهند که چه زمانی و در کجا باید با عوامل مهاجم مقابله کنند؛ میتوان آنها را تا حدی شبیه فرمانده یک گروه دفاعی در نظر گرفت.
یکی از این سلولها، سلول CD4 یا T کمککننده (Helper T cell) است. این سلولها موادی به نام سیتوکینها ترشح میکنند که سایر سلولهای سیستم ایمنی را به سمت سلولهایی که باید مورد حمله قرار گیرند هدایت میکنند.
گروه دیگری از سلولهای T مستقیماً عوامل بیگانه را شناسایی کرده و آنها را از بین میبرند. برای مثال، سلولهای CD8 که به آنها سلولهای T سیتوتوکسیک نیز گفته میشود، به سلولهایی که به وسیله ویروسها یا باکتریها آلوده شدهاند حمله کرده و آنها را از بین میبرند. این سلولها همچنین میتوانند سلولهای سرطانی را نیز نابود کنند.
HIV بهطور اختصاصی سلولهای CD4 را هدف قرار داده و از بین میبرد. به همین دلیل، افراد مبتلا به HIV معمولاً تعداد پایین یا بسیار پایینی از سلولهای CD4 دارند. همچنین ممکن است پزشک هنگام بررسی نتایج آزمایش نسبت CD4 به CD8، توجه بیشتری به تعداد CD4 نسبت به CD8 داشته باشد.
محدوده طبیعی ممکن است در آزمایشگاههای مختلف کمی متفاوت باشد، زیرا ممکن است از تجهیزات و روشهای متفاوتی برای شمارش سلولها استفاده شود. بنابراین بهتر است نتایج آزمایش و محدوده مرجع همان آزمایشگاه را با پزشک بررسی کنید تا مشخص شود اعداد بهدستآمده در چه محدودهای قرار دارند.
تعداد طبیعی CD4
تعداد سلولهای CD4 در افراد مختلف، حتی در افرادی که به HIV مبتلا نیستند، میتواند تفاوت قابلتوجهی داشته باشد. هر عاملی که باعث افزایش یا کاهش تعداد کلی گلبولهای سفید خون شود، میتواند بر تعداد CD4 نیز تأثیر بگذارد. از جمله:
- وجود عفونت، التهاب یا آسیب بافتی
- مصرف برخی داروها
- ابتلا به بیماریهای مزمن
- بیماری پیشرفته کبد
- برداشتن طحال (اسپلنکتومی)
در بسیاری از آزمایشگاهها، تعداد طبیعی CD4 حدود ۵۰۰ تا ۱۲۰۰ سلول در هر میلیلیتر خون در نظر گرفته میشود.
اگر تعداد CD4 کمتر از ۵۰۰ سلول در هر میلیلیتر خون باشد، تعداد CD4 پایین محسوب میشود. در افراد مبتلا به HIV، پایین بودن CD4 میتواند نشاندهنده افزایش خطر ابتلا به عفونتها باشد. در چنین شرایطی، پزشک ممکن است برای پیشگیری از این عفونتها، داروهای آنتیبیوتیک یا ضدقارچ تجویز کند. در فردی که به HIV مبتلا نیست، پایین بودن CD4 میتواند نشانه وجود یک عفونت فعال دیگر در بدن باشد.
اگر فرد مبتلا به HIV باشد و تعداد CD4 به کمتر از ۲۰۰ سلول در هر میلیلیتر خون برسد، پزشک احتمالاً تشخیص سندرم نقص ایمنی اکتسابی (AIDS) را مطرح میکند. پایین بودن CD4 تا این حد، خطر ابتلا به عفونتهای تهدیدکننده حیات و برخی سرطانها را بهشدت افزایش میدهد.
تعداد طبیعی CD8
تعداد طبیعی سلولهای CD8 معمولاً حدود ۱۵۰ تا ۱۰۰۰ سلول در هر میلیلیتر خون است.
عفونت HIV میتواند باعث افزایش تعداد CD8 شود. با این حال، از آنجا که ممکن است تعداد سلولهای CD4 برای هدایت این سلولها بسیار کم باشد، افزایش CD8 لزوماً به معنای عملکرد مؤثرتر سیستم ایمنی در مقابله با عفونت نیست.
نسبت CD4 به CD8
آزمایش نسبت CD4 به CD8 میتواند به پزشک کمک کند تا وضعیت و قدرت سیستم ایمنی را بهتر ارزیابی کند، بهویژه در افرادی که به HIV مبتلا هستند.
این آزمایش ممکن است برای اهداف زیر استفاده شود:
- بررسی خطر ابتلا به عفونتهای فرصتطلب ناشی از ویروسها، باکتریها یا قارچها؛ یعنی عفونتهایی که افراد دارای سیستم ایمنی سالم معمولاً میتوانند بدون درمان خاصی با آنها مقابله کنند.
- بررسی میزان اثربخشی درمان HIV.
- کمک به ارزیابی پیشرفت عفونت HIV به سمت AIDS.
پزشک ممکن است از این آزمایش در موارد دیگری نیز استفاده کند، از جمله:
- پایش سیستم ایمنی در افرادی که داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی مصرف میکنند؛ برای مثال پس از پیوند عضو یا در برخی بیماریهای خودایمنی.
- کمک به تشخیص بعضی انواع لنفوم.
- کمک به تشخیص برخی بیماریهای ارثی که میتوانند موجب اختلال در سیستم ایمنی شوند، مانند سندرم دیجورج.
آزمایش چگونه انجام میشود؟
آزمایشگاه برای اندازهگیری تعداد سلولهای CD4 و CD8 از دستگاهی تخصصی به نام فلوسایتومتر (Flow Cytometer) استفاده میکند.
در این روش، سلولهای خون با رنگهای فلورسنت مختلفی تیمار میشوند. این رنگها به پروتئینهای CD4 یا CD8 موجود روی سطح سلولها متصل میشوند. سپس سلولها از داخل دستگاه فلوسایتومتر عبور میکنند. این دستگاه با استفاده از یک پرتو لیزر، رنگهای فلورسنت متصل به سطح سلولها را شناسایی میکند و بر اساس آن، انواع مختلف سلولها را شمارش میکند.
آزمایشگاه نسبت CD4 به CD8 را با تقسیم تعداد سلولهای CD4 بر تعداد سلولهای CD8 محاسبه میکند.
برای مثال، اگر نسبت ۲ باشد، یعنی به ازای هر یک سلول CD8، دو سلول CD4 وجود دارد.
مطالب بیشتری برای شما داریم
موضوع موردنظر خود را انتخاب کنید و به مجموعهای از مطالب پزشکی و سلامت دسترسی داشته باشید.
بهطور کلی، نسبت بالاتر CD4 به CD8 معمولاً وضعیت مطلوبتری نسبت به نسبت پایینتر نشان میدهد. عواملی که بر تعداد CD4 تأثیر میگذارند، میتوانند نسبت CD4 به CD8 را نیز تغییر دهند، از جمله:
- افزایش سن؛ حتی در افراد سالم، نسبت CD4 به CD8 معمولاً با افزایش سن کاهش پیدا میکند.
- ابتلا به عفونتهایی مانند مونونوکلئوز یا سل
- مصرف برخی داروها، مانند کورتیکواستروئیدها
- تغییرات طبیعی بدن در طول سال و حتی در طول یک روز
نسبت طبیعی CD4 به CD8 چقدر است؟
نسبت CD4 به CD8 بین ۱ تا ۳ معمولاً طبیعی در نظر گرفته میشود.
تا زمانی که تعداد CD4 و CD8 در محدوده قابلقبولی قرار داشته باشد، این نسبت میتواند نشان دهد که عملکرد سیستم ایمنی مناسب است و فرد در معرض خطر بالای عفونتهای فرصتطلب قرار ندارد.
در افراد مبتلا به HIV، پزشک معمولاً درمان ضدرتروویروسی (ART) را تجویز میکند. این درمان به جلوگیری از تکثیر ویروس در سلولهای بدن کمک میکند و در نتیجه، تعداد سلولهای CD4 بهتدریج افزایش مییابد.
هنگامی که تعداد CD4 به ۵۰۰ سلول در هر میلیلیتر خون یا بیشتر برسد، میتواند نشانهای از کنترل مناسب عفونت HIV باشد. در این شرایط، پزشک معمولاً توصیه میکند که در زمان مصرف درمان ضدرتروویروسی، تعداد CD4 هر ۳ تا ۶ ماه بررسی شود.
بازگشت تعداد CD4 به محدوده طبیعی ممکن است چند سال درمان منظم و مداوم نیاز داشته باشد.
پایین بودن نسبت CD4 به CD8
نسبت CD4 به CD8 کمتر از ۱٫۰ میتواند در شرایط زیر دیده شود:
- عفونت درماننشده با HIV. پس از ابتلا به HIV، تعداد CD4 ممکن است حدود ۳۰ درصد کاهش پیدا کند و تعداد CD8 حدود ۴۰ درصد افزایش یابد.
- در صورت مصرف درمان ضدرتروویروسی برای HIV، عفونت هنوز بهطور کامل تحت کنترل قرار نگرفته باشد.
- مصرف داروهای شیمیدرمانی و وجود اختلال در عملکرد مغز استخوان.
- کمخونی.
- ابتلا به مولتیپل اسکلروزیس، میاستنی گراویس یا برخی دیگر از بیماریهای دستگاه عصبی.
- وجود یک عفونت مزمن.
در بیشتر افرادی که تحت درمان ضدرتروویروسی قرار دارند، تعداد CD4 از نسبت CD4 به CD8 اهمیت بیشتری دارد. با این حال، پزشک ممکن است از نسبت CD4 به CD8 نیز برای ارزیابی خطر برخی سرطانها یا احتمال پاسخ ناکافی به واکسنهای مورد نیاز استفاده کند و بر اساس آن در تصمیمگیری درمانی کمک بگیرد.
بالا بودن نسبت CD4 به CD8
نسبت CD4 به CD8 ممکن است در شرایط زیر به بیش از ۳ برسد:
- عفونت شدید باکتریایی
- عفونت ویروسی، مانند کووید-۱۹
- برخی انواع سرطانهای خون
آزمایش HIV
آزمایش نسبت CD4 به CD8 معمولاً برای پیگیری روند درمان HIV و بررسی پاسخ بدن به درمان انجام میشود، اما از این آزمایش برای تشخیص HIV استفاده نمیشود.
تشخیص عفونت HIV معمولاً با استفاده از یک یا چند روش زیر انجام میشود:
آزمایش آنتیبادی
آنتیبادیها پروتئینهایی هستند که سیستم ایمنی بدن تولید میکند. این پروتئینها به مواد خارجی مانند باکتریها، قارچها، ویروسها و سموم متصل میشوند و به سایر سلولهای سیستم ایمنی پیام میدهند که این عوامل را شناسایی و حذف کنند.
در این آزمایش، نمونه خون یا بزاق از نظر وجود آنتیبادیهای اختصاصی علیه HIV بررسی میشود. بسیاری از آزمایشهای سریع و آزمایشهای خودآزمایی HIV نیز بر پایه شناسایی آنتیبادی هستند.
آزمایش آنتیژن/آنتیبادی
در این آزمایش، خون هم از نظر وجود آنتیبادی علیه HIV و هم از نظر وجود پروتئینهای ویروس، یعنی آنتیژنها، بررسی میشود.
آزمایش اسید نوکلئیک (NAT) یا بار ویروسی
در این روش، نمونه خون از نظر وجود بخشهایی از ماده ژنتیکی ویروس، یعنی اسیدهای نوکلئیک، بررسی میشود. این آزمایش میتواند نشان دهد که ویروس در خون وجود دارد و همچنین مقدار ویروس را مشخص کند.
به دلیل هزینه بالاتر، این آزمایش معمولاً برای غربالگری اولیه افراد از نظر ابتلا به HIV استفاده نمیشود. بیشتر در افرادی انجام میشود که پیشتر تشخیص HIV برای آنها مطرح یا تأیید شده است و پزشک میخواهد میزان اثربخشی درمان را پیگیری کند.
بالا بودن تعداد CD8
در طول درمان ضدرتروویروسی، تعداد CD4 ممکن است بهتدریج به محدوده طبیعی بازگردد، اما تعداد CD8 ممکن است همچنان بالا باقی بماند، حتی زمانی که وضعیت عمومی فرد مناسب است.
صرفنظر از تعداد CD4، بالا بودن تعداد CD8 ممکن است با افزایش خطر برخی مشکلات طولانیمدت همراه باشد، از جمله:
- التهاب مزمن
- بیماریهای قلبیعروقی
- بیماریهای کلیوی
- بیماریهای ریوی
- دیابت یا سایر اختلالات متابولیک
- برخی انواع سرطان
پزشک ممکن است از بررسی تعداد CD8 برای ارزیابی نیاز به درمانها یا اقدامات پیشگیرانه جهت کاهش خطر برخی از این عوارض استفاده کند.
نکات مهم
آزمایش نسبت CD4 به CD8، نسبت دو نوع مهم از گلبولهای سفید خون، یعنی سلولهای CD4 و CD8، را اندازهگیری میکند.
این آزمایش در افراد مبتلا به HIV میتواند برای بررسی میزان اثربخشی درمان و روند بهبود عملکرد سیستم ایمنی مورد استفاده قرار گیرد. همچنین ممکن است در برخی سرطانها یا بیماریهای خودایمنی نیز درخواست شود.
محدوده طبیعی نسبت CD4 به CD8 معمولاً ۱٫۰ تا ۳٫۰ در نظر گرفته میشود. اگر این نسبت کمتر از ۱٫۰ باشد، ممکن است پزشک با توجه به شرایط بالینی و سایر نتایج آزمایشگاهی، اقدامات درمانی یا پیشگیرانهای مانند تجویز آنتیبیوتیک یا داروی ضدقارچ برای کاهش خطر عفونتهای فرصتطلب را در نظر بگیرد.
پرسشهای متداول درباره نسبت CD4 به CD8
نسبت CD4 به CD8 در بیماریهای خودایمنی چقدر است؟
هیچ نسبت مشخص و واحدی از CD4 به CD8 وجود ندارد که بتواند بهتنهایی یک بیماری خودایمنی را تشخیص دهد.
در صورت استفاده از این آزمایش در بیماریهای خودایمنی، پزشک معمولاً از آن بهعنوان یکی از ابزارهای کمکی برای پیگیری فعالیت بیماری و احتمال پیشرفت آن استفاده میکند. در چنین شرایطی، روند تغییر نسبت CD4 به CD8 در طول زمان اهمیت بیشتری دارد و پزشک معمولاً بر اساس یک نتیجه منفرد در یک زمان خاص تصمیمگیری نمیکند.
