آنچه در این مطلب خواهید خواند
غشای اپیرتینال (Epiretinal Membrane – ERM) یک بیماری چشمی است که در آن لایهای از سلولها روی سطح داخلی شبکیه تشکیل میشود. این لایه سلولی «غشا» نامیده میشود. بسیاری از افراد مبتلا به این عارضه تا زمانی که در جریان یک معاینه معمول چشم تشخیص داده نشود، از وجود آن آگاه نیستند.
نامهای دیگر غشای اپیرتینال
غشای اپیرتینال با نامهای مختلفی شناخته میشود که عبارتاند از:
- غشای اپیماکولا (Epimacular membrane)
- رتینوپاتی چروکیدگی سطحی (Surface-wrinkling retinopathy)
- ماکولوپاتی سلوفانی (Cellophane maculopathy)
- فیبروز ماکولار پیششبکیهای (Preretinal macular fibrosis)
غشای اپیرتینال کدام بخشهای چشم را درگیر میکند؟
شبکیه یک لایه عصبی در قسمت خلفی چشم است. این ساختار نور را دریافت کرده و پیامهای عصبی را به مغز ارسال میکند؛ بنابراین، بخش اساسی سیستم بینایی محسوب میشود. غشای اپیرتینال روی سطح داخلی شبکیه تشکیل میشود.
ماکولا بخش مرکزی شبکیه است و نقش حیاتی در موارد زیر دارد:
- تشخیص جزئیات ظریف
- تشخیص چهرهها
- خواندن
غشاهای اپیرتینال شدید میتوانند باعث چروکخوردگی یا جمعشدگی ماکولا شوند که این امر تأثیر قابلتوجهی بر بینایی دارد.
غشاهای اپیرتینال بهطور اختصاصی از سلولهای گلیال تشکیل شدهاند. این سلولها با اعصاب مرتبط هستند اما سلول عصبی عملکردی محسوب نمیشوند؛ بلکه نقش حمایتی در سیستم عصبی دارند. این سلولها معمولاً با اعصاب شبکیه مرتبطاند، اما بهطور طبیعی نباید بهصورت یک غشا روی سطح شبکیه رشد کنند.
چه افرادی ممکن است دچار غشای اپیرتینال شوند؟
غشای اپیرتینال در مردان و زنان رخ میدهد و شیوع آن در همه جنسیتها یکسان است.
حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد از افرادی که در یک چشم دچار غشای اپیرتینال هستند، در چشم دیگر نیز به این عارضه مبتلا میشوند.
عوامل خطر مرتبط با غشای اپیرتینال عبارتاند از:
- افزایش سن
- وجود غشای اپیرتینال در چشم مقابل
- ابتلا به جداشدگی زجاجیه خلفی (Posterior Vitreous Detachment – PVD)
سن یکی از مهمترین عوامل مؤثر در ایجاد غشای اپیرتینال است. میانگین سن تشخیص این بیماری ۶۵ سال است. حدود ۲ درصد از افراد بالای ۵۰ سال به این غشاها مبتلا میشوند و این میزان در افراد بالای ۷۵ سال به ۲۰ درصد میرسد.
علتهای ایجاد غشای اپیرتینال چیست؟
در بسیاری از موارد، علت ایجاد غشای اپیرتینال مشخص نیست. به این حالت غشای اپیرتینال ایدیوپاتیک گفته میشود.
در موارد کمتر شایع، غشای اپیرتینال با سایر مشکلات شبکیه همراه است، از جمله:
- رتینوپاتی دیابتی
- بیماریهای التهابی چشم
- ضربه چشمی
- جراحیهای چشمی
- تومورهای چشمی
- پارگی شبکیه
- جداشدگی شبکیه
در بسیاری از موارد، وجود نوعی نقص یا پارگی در سطح شبکیه باعث میشود سلولهای گلیال به نواحی غیرطبیعی مهاجرت کنند. این سلولها شروع به رشد کرده و لایهای ورقهمانند روی سطح شبکیه ایجاد میکنند که همان غشای اپیرتینال است.
غشای اپیرتینال چگونه تشخیص داده میشود؟
در اغلب موارد، افراد تا زمانی که غشای اپیرتینال در یک معاینه روتین چشم مشاهده نشود، از وجود آن اطلاع ندارند.
چشمپزشک تشخیص را بر اساس شرح حال پزشکی بیمار و نتایج معاینه بالینی انجام میدهد. در برخی موارد، از روش تصویربرداری به نام توموگرافی انسجام نوری (Optical Coherence Tomography – OCT) برای کمک به تشخیص و تعیین شدت بیماری استفاده میشود.
OCT روشی برای تهیه تصاویر با وضوح بالا از ساختارهای چشم است. این تصاویر میتوانند بهصورت مقاطع عرضی یا نمایش سهبعدی از چشم بررسی شوند.
علائم غشای اپیرتینال چیست؟
غشای اپیرتینال ممکن است در حین تشکیل، ظاهر و الگوهای متفاوتی داشته باشد. این تفاوتها میتوانند منجر به بروز علائم بسیار متنوعی شوند. خوشبختانه، بسیاری از افراد هیچ علامتی را تجربه نمیکنند.
در برخی موارد، غشا ظاهری شبیه سلوفان پیدا میکند یا شروع به جمعشدن و انقباض مینماید. این انقباض میتواند به شبکیه کشش وارد کرده و باعث اختلالات بینایی شود. این مشکلات بینایی معمولاً بهتدریج تشدید میشوند.
شایعترین نوع اختلال بینایی متامورفوپسیا (Metamorphopsia) است؛ حالتی که در آن اشیایی که باید صاف دیده شوند، بهصورت خمیده یا موجدار به نظر میرسند. این علامت اغلب زمانی بهتر قابل تشخیص است که چشم سالمتر پوشانده شده و فرد فقط با چشم درگیر نگاه کند.
سایر علائم شامل موارد زیر است:
- دوبینی
- حساسیت به نور
- اختلالات دید که در آن اشیا بزرگتر یا کوچکتر از اندازه واقعی دیده میشوند
درمانهای غشای اپیرتینال
اگر غشای اپیرتینال باعث بروز مشکلات بینایی نشده باشد، نیازی به درمان فوری وجود ندارد. اما در صورت بروز اختلالات بینایی، بهترین روش درمانی جراحی غشای اپیرتینال است که نام علمی آن ویترکتومی (Vitrectomy) میباشد.
چشمپزشکان معمولاً جراحی را زمانی توصیه میکنند که اختلالات بینایی در فعالیتهای روزمره بیمار اختلال ایجاد کرده باشد یا حدت بینایی بهطور قابلتوجهی کمتر از ۲۰/۵۰ شده باشد. حدت بینایی ۲۰/۲۰ نشاندهنده بینایی ایدهآل است.
در این جراحی، چشم باز شده و غشا با استفاده از ابزارهای مختلف برداشته میشود، از جمله:
- فورسپس
- ابزار نوکتیز (Pick)
- ابزارهای پوشیدهشده با پودر الماس
این جراحی متأسفانه میتواند با عوارضی همراه باشد. برای مثال، حدود ۱ نفر از هر ۱۰۰ نفر دچار جداشدگی شبکیه میشود و حدود ۱ نفر از هر ۲۰۰۰ نفر پس از جراحی دچار عفونت خواهد شد.
پیشآگهی بیماران مبتلا به غشای اپیرتینال
در صورت نداشتن علائم، چشمپزشک وضعیت بیمار را بهطور منظم پیگیری میکند تا در صورت بروز مشکل، برنامه درمانی مناسب را در اسرع وقت آغاز نماید.
همچنین پس از تشخیص غشای اپیرتینال در یک چشم، بررسی منظم چشم مقابل ضروری است. اگرچه پیشگیری از ایجاد نخستین غشای اپیرتینال ممکن نیست، اما با درمان بیماریهای زمینهای که منجر به ایجاد غشای اول شدهاند، میتوان احتمال بروز آن را در چشم دوم کاهش داد.
بسیاری از افرادی که تحت جراحی برداشتن غشای اپیرتینال قرار میگیرند، طی ۳ تا ۶ ماه اول بهبود بینایی را تجربه میکنند. در برخی دیگر، این بهبود ممکن است ۱ تا ۲ سال پس از جراحی ظاهر شود. مدت زمان بهبودی به عوامل متعددی بستگی دارد، از جمله:
- مدت زمانی که غشا قبل از جراحی وجود داشته است
- میزان کششی که غشا به شبکیه وارد کرده است
- علت ایجاد غشا؛ افراد مبتلا به غشای اپیرتینال ایدیوپاتیک شانس بیشتری برای بهبودی کامل دارند
احتمال عود غشای اپیرتینال پس از جراحی حدود ۱ درصد است.
چه زمانی باید به چشمپزشک مراجعه کرد؟
هر زمان که برای نخستین بار متوجه مشکلات بینایی، بهویژه اختلالات دید مانند متامورفوپسیا شدید، باید به چشمپزشک مراجعه کنید. هرچه زودتر با یک متخصص مشورت شود، امکان شروع سریعتر درمان فراهم خواهد شد. همچنین انجام معاینات منظم چشم اهمیت زیادی دارد تا مشکلات چشمی در مراحل اولیه شناسایی شوند.
علائم دیگر عبارتند از:
- دوبینی
- حساسیت به نور
- اعوجاج بصری که در آن اشیاء بزرگتر یا کوچکتر از اندازه واقعی خود به نظر میرسند
