آنچه در این مطلب خواهید خواند
اگر برای کنترل عفونت HIV تحت درمان ضد رتروویروسی (ART) هستید، احتمال دارد داروهای HIV با سایر داروهایی که مصرف می‌کنید تداخل داشته باشند.
تداخل دارویی چیست؟
تداخل دارویی زمانی رخ می‌دهد که مصرف هم‌زمان یا نزدیک به همِ دو یا چند دارو باعث بروز مشکل شود. در این شرایط ممکن است اثر یک یا چند دارو کاهش پیدا کند یا ترکیب داروها باعث ایجاد عوارض جانبی شود.
تداخلات دارویی با ART دامنه‌ای از تداخلات بی‌اهمیت و خفیف تا تداخلات جدی دارند. پیش از تجویز ART، پزشک تمام داروهایی را که مصرف می‌کنید، صرف‌نظر از علت مصرف آن‌ها، در نظر می‌گیرد تا مطمئن شود که بین درمان HIV و سایر داروها تداخل مهمی وجود ندارد.
هر زمان که قرار است داروی جدیدی شروع کنید، بهتر است پزشک یا داروساز فهرست کامل داروهای مصرفی شما را بررسی کند تا احتمال تداخلات دارویی ارزیابی شود.
چرا ART با داروهای دیگر تداخل پیدا می‌کند؟
آنزیمی به نام CYP3A نقش مهمی در متابولیسم، جذب و پردازش داروهای ART در بدن دارد. این آنزیم بر نحوه پردازش بسیاری از داروهای دیگر نیز تأثیر می‌گذارد. برخی داروها می‌توانند عملکرد CYP3A و سایر آنزیم‌های دخیل در متابولیسم داروها را تغییر دهند. در نتیجه، مقدار ماده فعال دارو در بدن ممکن است کاهش یا افزایش پیدا کند.
دو داروی ART به نام‌های کوبیسیستات (cobicistat) و ریتوناویر (ritonavir) به‌عنوان تقویت‌کننده یا بوستر (booster/enhancer) شناخته می‌شوند. این داروها فعالیت CYP3A را کاهش می‌دهند و در نتیجه، سطح برخی داروهای ضد HIV را در بدن افزایش می‌دهند. پزشکان این داروها را همراه با برخی مهارکننده‌های پروتئاز (PI) تجویز می‌کنند.
از جمله این داروها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- آتازاناویر (atazanavir)
- داروناویر (darunavir)
- لوپیناویر (lopinavir)
کوبیسیستات همچنین همراه با برخی مهارکننده‌های انتقال رشته‌ای اینتگراز (INSTI) مانند الویتگراویر (elvitegravir) استفاده می‌شود.
نکته مهم این است که کوبیسیستات و ریتوناویر می‌توانند سطح برخی داروهای دیگری را که هم‌زمان مصرف می‌کنید نیز افزایش دهند.
برخی از داروهای جدیدتر گروه INSTI، از جمله بیکتگراویر (bictegravir)، دولوتگراویر (dolutegravir) و رالtegrاویر (raltegravir)، معمولاً تداخلات دارویی کمتری نسبت به بسیاری از داروهای قدیمی‌تر HIV دارند. یکی از دلایلی که این گروه در درمان HIV اهمیت زیادی پیدا کرده‌اند، همین احتمال کمتر برای تداخلات دارویی است.
تداخلات شایع ART با سایر داروها
تداخلات احتمالی بین داروهای ART و بسیاری از داروهای دیگر وجود دارد. در ادامه، چند مورد مهم‌تر را مرور می‌کنیم.
داروهای ضد انعقاد خون
ضدانعقادهای خوراکی مستقیم (DOACs) یا داروهای رقیق‌کننده خون برای جلوگیری از تشکیل لخته‌هایی که می‌توانند باعث حمله قلبی یا سکته مغزی شوند، استفاده می‌شوند.
تداخلات احتمالی با داروهای ضد انعقاد
داروهای ضد انعقادی مانند:
- آپیکسابان (apixaban)
- دابیگاتران (dabigatran)
- ادوکسابان (edoxaban)
- ریواروکسابان (rivaroxaban)
- وارفارین (warfarin)
ممکن است با داروهای ART که با کوبیسیستات یا ریتوناویر تقویت شده‌اند تداخل داشته باشند. برخی از NNRTIها یا مهارکننده‌های غیرنوکلئوزیدی ترانسکریپتاز معکوس نیز می‌توانند با این داروها تداخل ایجاد کنند.
داروهای ART تقویت‌شده با کوبیسیستات یا ریتوناویر ممکن است باعث افزایش جذب یا افزایش سطح داروی ضد انعقاد در بدن شوند و در نتیجه احتمال خونریزی افزایش یابد.
از سوی دیگر، برخی NNRTIها ممکن است مقدار داروی ضد انعقاد موجود در بدن را کاهش دهند و در نتیجه اثر داروی رقیق‌کننده خون برای پیشگیری یا درمان لخته کافی نباشد.
بنابراین، در صورت مصرف هم‌زمان این داروها، لازم است درمان تحت نظر دقیق پزشک یا داروساز انجام شود.
وارفارین نیز ممکن است با ART به شکل قابل‌پیش‌بینی‌نشده‌ای تداخل داشته باشد. مصرف وارفارین همراه با داروهای ART تقویت‌شده با کوبیسیستات یا ریتوناویر و همچنین برخی NNRTIها می‌تواند سطح وارفارین را در خون تغییر دهد. در چنین شرایطی، پزشک باید بیمار را با دقت بیشتری پایش کند و نتایج آزمایش‌های مربوط به انعقاد خون را مرتب بررسی کند.
مسدودکننده‌های کانال کلسیم
مسدودکننده‌های کانال کلسیم برای درمان فشار خون بالا استفاده می‌شوند. این داروها با کاهش ورود کلسیم به سلول‌های عضلات عروق و قلب، موجب شل‌تر و بازتر شدن عروق می‌شوند.
تداخلات احتمالی با مسدودکننده‌های کانال کلسیم
مسدودکننده‌های کانال کلسیم ممکن است با داروهای ART تقویت‌شده با کوبیسیستات یا ریتوناویر و همچنین با برخی NNRTIها تداخل داشته باشند.
داروهای حاوی کوبیسیستات یا ریتوناویر ممکن است مقدار مسدودکننده کانال کلسیمی را که وارد بدن می‌شود افزایش دهند. این داروها را می‌توان در برخی موارد هم‌زمان مصرف کرد، اما پزشک ممکن است درمان را با دوز پایین‌تر داروی فشار خون شروع کند و در صورت نیاز دوز آن را تغییر دهد.
همچنین ممکن است لازم باشد پاسخ بیمار به درمان، از جمله فشار خون و در برخی موارد نوار قلب (ECG/EKG)، به‌طور منظم بررسی شود.
اگر آتازاناویر همراه یا بدون کوبیسیستات یا ریتوناویر مصرف شود، ممکن است پزشک دوز دیلتیازم (diltiazem) را حدود نصف کند، زیرا آتازاناویر می‌تواند مقدار دیلتیازمی را که وارد جریان خون می‌شود به میزان قابل‌توجهی افزایش دهد.
مطالب بیشتری برای شما داریم
موضوع موردنظر خود را انتخاب کنید و به مجموعه‌ای از مطالب پزشکی و سلامت دسترسی داشته باشید.
برخی NNRTIها نیز ممکن است مقدار برخی مسدودکننده‌های کانال کلسیم را در بدن تغییر دهند. در این شرایط ممکن است پزشک لازم باشد دوز داروی فشار خون را به‌دقت تنظیم کند تا فشار خون در محدوده مناسب کنترل شود.
مهارکننده‌های پمپ پروتون (PPI)
مهارکننده‌های پمپ پروتون (PPI) داروهایی هستند که با کاهش تولید اسید معده، به درمان ریفلاکس معده و مری (GERD) و سوزش سر دل کمک می‌کنند. این مشکلات در افراد مبتلا به HIV نیز شایع هستند.
تداخلات احتمالی با PPIها
داروهای ART که بیش از همه با داروهای کاهش‌دهنده اسید معده تداخل دارند، عبارت‌اند از:
- آتازاناویر
- ریلپیویرین (rilpivirine)
این داروها برای حل شدن و جذب مناسب به محیط اسیدی معده نیاز دارند. بنابراین، اگر دارویی مانند PPI میزان اسید معده را کاهش دهد، ممکن است مقدار کافی از آتازاناویر یا ریلپیویرین وارد جریان خون نشود و اثر ضد HIV آن‌ها کاهش پیدا کند.
اگر بیمار از قبل PPI مصرف می‌کند و قرار است درمان با آتازاناویر شروع شود، باید فاصله زمانی مناسب بین مصرف این داروها رعایت شود. همچنین دوز PPI نباید از معادل ۲۰ میلی‌گرم امپرازول (omeprazole) بیشتر باشد.
آتازاناویر که بدون کوبیسیستات یا ریتوناویر مصرف می‌شود، نباید همراه با PPI استفاده شود.
اگر فردی از قبل تحت درمان ART باشد و نیاز به مصرف PPI پیدا کند، توصیه می‌شود از آتازاناویر اجتناب شود.
مصرف داروناویر همراه با ریتوناویر نیز ممکن است با امپرازول تداخل داشته باشد و باعث شود امپرازول اثربخشی مطلوبی نداشته باشد. همین مسئله در مورد تیپراناویر (tipranavir) نیز مطرح است و این دارو نباید همراه با امپرازول مصرف شود.
PPIها نباید همراه با ریلپیویرین مصرف شوند، زیرا می‌توانند جذب ریلپیویرین را به اندازه‌ای کاهش دهند که اثربخشی آن برای کنترل HIV به خطر بیفتد.
استاتین‌ها
کلسترول بالا در افراد مبتلا به HIV شایع است. استاتین‌ها داروهایی هستند که برای کاهش سطح کلسترول استفاده می‌شوند. این داروها خطر حمله قلبی و سکته مغزی را کاهش می‌دهند و همچنین با پایدار کردن پلاک‌های موجود در عروق، احتمال تشکیل لخته را کاهش می‌دهند.
استاتین‌ها معمولاً یکی از گزینه‌های درمانی برای کنترل کلسترول بالا در افراد مبتلا به HIV هستند.
با این حال، برخی داروهای ART ممکن است خودشان باعث افزایش سطح کلسترول شوند. در چنین شرایطی، پزشک ممکن است پیش از اضافه کردن استاتین، تغییر رژیم ART را نیز در نظر بگیرد.
تداخلات احتمالی با استاتین‌ها
یکی از مهم‌ترین تداخلات زمانی رخ می‌دهد که آتورواستاتین، لوواستاتین یا سیمواستاتین همراه با ART حاوی کوبیسیستات یا ریتوناویر مصرف شوند. برخی NNRTIها نیز می‌توانند با استاتین‌ها تداخل داشته باشند.
لوواستاتین و سیمواستاتین نباید همراه با ART حاوی مهارکننده‌های پروتئاز (PI) مصرف شوند؛ چه این مهارکننده‌ها با کوبیسیستات یا ریتوناویر تقویت شده باشند و چه نباشند.
این ترکیب می‌تواند سطح استاتین را بیش از حد افزایش دهد و خطر عوارض عضلانی شدید، از جمله ضعف عضلانی و آسیب کلیه را افزایش دهد.
همچنین نباید لوواستاتین یا سیمواستاتین همراه با الویتگراویر که با کوبیسیستات ترکیب شده است مصرف شوند، زیرا در این حالت نیز ممکن است جذب استاتین بیش از حد افزایش یابد.
مصرف آتورواستاتین همراه با ART حاوی کوبیسیستات یا ریتوناویر نیز می‌تواند باعث افزایش میزان آتورواستاتین در بدن شود. به همین دلیل، پزشک ممکن است درمان را با دوز پایین‌تر، برای مثال ۲۰ میلی‌گرم در روز یا کمتر، شروع کند.
از سوی دیگر، برخی NNRTIها ممکن است در صورت مصرف هم‌زمان با آتورواستاتین، لوواستاتین یا سیمواستاتین، اثربخشی این استاتین‌ها را برای کنترل کلسترول کاهش دهند.
ایدوینسو (Idvynso؛ دوراویرین و ایزلاتراویر)
Idvynso یک داروی ترکیبی حاوی دوراویرین (doravirine) و ایزلاتراویر (islatravir) است. این دارو برای افرادی در نظر گرفته شده است که سابقه شکست درمانی قبلی نداشته‌اند.
تداخلات احتمالی با Idvynso
اگر فرد هم‌زمان با Idvynso داروهایی مصرف کند که باعث القای آنزیم CYP3A یا سایر آنزیم‌های سیستم P450 می‌شوند، ممکن است غلظت و اثربخشی اجزای ضد HIV این درمان کاهش پیدا کند.
بنابراین، مصرف داروهای القاکننده آنزیم‌های P450 می‌تواند باعث شود درمان حاوی دوراویرین و ایزلاتراویر اثربخشی کافی نداشته باشد.
همچنین باید توجه داشت که هرگونه تداخل دارویی که موجب کاهش سطح داروهای ضد HIV شود، ممکن است کنترل ویروس HIV را مختل کند و خطر شکست درمانی را افزایش دهد.
