آنچه در این مطلب خواهید خواند
آلرژی چیست؟
آلرژی زمانی رخ می‌دهد که دستگاه ایمنی بدن نسبت به ماده‌ای که معمولاً بی‌ضرر است، واکنشی بیش از حد نشان دهد. در جریان این واکنش، موادی شیمیایی از جمله هیستامین در بدن آزاد می‌شوند. هیستامین می‌تواند باعث آبریزش بینی، اشک‌ریزش چشم و بروز علائم دیگر آلرژی شود.
آلرژی زمانی ایجاد می‌شود که دستگاه ایمنی به موادی مانند گرده گیاهان، شوره و ذرات پوستی حیوانات خانگی یا برخی مواد غذایی واکنش نشان دهد. در این شرایط، دستگاه ایمنی این مواد را به‌اشتباه مضر تشخیص می‌دهد و به آن‌ها پاسخ دفاعی می‌دهد؛ در حالی که این مواد برای اغلب افراد بی‌ضرر هستند.
آلرژن‌های موجود در هوا، مانند گرده گیاهان، از عوامل مهم محرک آلرژی به شمار می‌روند.
آلرژی چقدر شایع است؟
بنا به گفته‌ی رییس مرکز تحقیقات آلرژی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، آلرژی در کشورهای پیشرفته شیوع 50 درصدی و در کشورهای جهان سوم حدود پنج درصد شایع می باشد؛ که این میزان در ایران حدود 20 درصد است.
واکنش آلرژیک چگونه رخ می‌دهد؟
واکنش آلرژیک زمانی اتفاق می‌افتد که فرد در معرض یک آلرژن، یعنی ماده محرک آلرژی، قرار بگیرد. دستگاه ایمنی در پاسخ به این مواجهه، هیستامین و سایر مواد شیمیایی را آزاد می‌کند. این مواد می‌توانند علائمی ایجاد کنند که پوست، سینوس‌ها یا دستگاه گوارش را تحت تأثیر قرار می‌دهند.
آلرژن‌های شایع عبارت‌اند از:
- آلرژن‌های موجود در هوا: گرده گیاهان، شوره و ذرات پوستی حیوانات خانگی، مایت‌های گردوغبار خانگی و کپک‌ها
- برخی مواد غذایی: بادام‌زمینی، مغزهای خوراکی مانند گردو و بادام، صدف‌های خوراکی و سایر غذاهای دریایی، تخم‌مرغ و لبنیات
- نیش حشرات: مانند نیش زنبور عسل و زنبور زرد
- داروها
- لاتکس
علائم آلرژی چیست؟
علائم آلرژی بسته به نوع ماده حساسیت‌زا و نحوه تماس با آن متفاوت است. آلرژن‌ها می‌توانند از راه‌های مختلف وارد بدن شوند:
- از طریق مجاری بینی و سپس دستگاه تنفسی
- از طریق دهان و دستگاه گوارش
- از طریق تماس با پوست
- از طریق نیش حشرات و ورود مواد حساسیت‌زا به بدن
علائم شایع واکنش آلرژیک خفیف
در واکنش‌های آلرژیک خفیف، ممکن است علائم زیر مشاهده شوند:
- خارش و آبریزش چشم
- عطسه
- خارش و آبریزش بینی
- احساس خستگی یا ناخوشی
- بثورات پوستی و کهیر
علائم آلرژی غذایی
آلرژی غذایی ممکن است با علائم زیر همراه باشد:
- احساس گزگز یا مورمور شدن در دهان
- تورم لب‌ها، زبان، صورت یا گلو
- کهیر
- درد و گرفتگی شکم، استفراغ یا اسهال
- آنافیلاکسی؛ واکنشی آلرژیک شدید و بالقوه تهدیدکننده زندگی که می‌تواند چندین دستگاه بدن را هم‌زمان درگیر کند.
واکنش آلرژیک به نیش حشرات
واکنش به نیش حشرات ممکن است علائم زیر را ایجاد کند:
- تورم، قرمزی و درد در محل نیش
- خارش یا کهیر
- احساس ناراحتی یا فشار در قفسه سینه
- سرفه
- آنافیلاکسی
علائم هشداردهنده آلرژی شدید
واکنش آلرژیک شدید ممکن است با یک یا چند مورد از علائم زیر همراه باشد:
- درد شکم
- اضطراب
- احساس فشار یا گرفتگی قفسه سینه
- سرفه
- اسهال
- دشواری در تنفس یا بلع
- سرگیجه
- تورم صورت، چشم‌ها یا زبان
- آنافیلاکسی
در صورت بروز علائم شدید، به‌ویژه دشواری در تنفس یا بلع، تورم زبان یا گلو و سرگیجه شدید، باید فوراً کمک پزشکی دریافت کرد.
آیا این واکنش آنافیلاکسی است؟
برخی واکنش‌های آلرژیک خفیف‌اند، اما برخی دیگر می‌توانند مشکلاتی جدی و حتی تهدیدکننده زندگی ایجاد کنند. یکی از خطرناک‌ترین این واکنش‌ها آنافیلاکسی است؛ واکنشی شدید و سریع که ممکن است چندین دستگاه بدن را درگیر کند و به درمان فوری نیاز داشته باشد.
در صورت بروز آنافیلاکسی، باید اپی‌نفرین (آدرنالین) در اسرع وقت و طی چند دقیقه استفاده شود. اگر فرد اتواینجکتور اپی‌نفرین یا فرآورده تجویزشده داخل بینی در اختیار دارد، باید مطابق دستور پزشکی از آن استفاده کند. در صورت بهبود نیافتن علائم، ممکن است تکرار دوز پس از ۵ تا ۱۰ دقیقه لازم باشد.
اگر علائم به‌سرعت و به‌طور کامل برطرف نشوند، شدید باشند یا دوز دوم در دسترس نباشد، باید فوراً با اورژانس تماس گرفت. استفاده از اپی‌نفرین نباید باعث تأخیر در دریافت کمک اورژانسی شود.
علائم احتمالی آنافیلاکسی عبارت‌اند از:
- کهیر و خارش منتشر در بدن
- خس‌خس سینه یا تنگی نفس
- گرفتگی صدا یا احساس تنگی در گلو
- تورم صورت، پلک‌ها، لب‌ها، زبان یا گلو
- احساس گزگز در دست‌ها، پاها، لب‌ها یا پوست سر
نکته مهم این است که آنافیلاکسی همیشه با بروز همه این علائم همراه نیست و در برخی موارد، حتی بدون وجود علائم پوستی واضح نیز رخ می‌دهد.
آزمایش‌های تشخیص آلرژی
آزمایش آلرژی برای بررسی واکنش بدن به مواد حساسیت‌زای احتمالی انجام می‌شود. در بسیاری از آلرژی‌های فوری، دستگاه ایمنی در پاسخ به آلرژن‌ها پادتن‌هایی به نام ایمونوگلوبولین E یا IgE تولید می‌کند. بررسی حساسیت بدن به این مواد می‌تواند به تشخیص کمک کند.
نوع آزمایش انتخابی پزشک به علائم فرد، سابقه پزشکی و علت احتمالی آلرژی بستگی دارد.
۱. تست پوستی خراش یا پریک (Skin-prick test)
در این روش، مقدار کمی از ماده حساسیت‌زا روی پوست قرار داده می‌شود و سپس پوست با وسیله‌ای ظریف خراش داده یا سوراخ سطحی می‌شود تا ماده با لایه‌های سطحی پوست تماس پیدا کند. این آزمایش معمولاً روی ساعد یا پشت انجام می‌شود.
اگر فرد به ماده مورد آزمایش حساسیت داشته باشد، معمولاً طی حدود ۱۵ دقیقه برجستگی پوستی شبیه گزش حشره، همراه با قرمزی یا خارش، ظاهر می‌شود. در یک نوبت می‌توان حساسیت به چندین ماده مختلف را بررسی کرد.
۲. تست داخل‌پوستی (Intradermal skin test)
اگر تست پریک اطلاعات کافی فراهم نکند، پزشک ممکن است آزمایش داخل‌پوستی را توصیه کند. در این روش، مقدار کمی از ماده حساسیت‌زا به لایه سطحی پوست تزریق می‌شود و سپس واکنش پوست بررسی می‌شود.
۳. تست پچ یا وصله‌ای (Patch test)
این آزمایش برای بررسی درماتیت تماسی به کار می‌رود؛ عارضه‌ای که در اثر تماس پوست با ماده محرک یا حساسیت‌زا ایجاد می‌شود.
مطالب بیشتری برای شما داریم
موضوع موردنظر خود را انتخاب کنید و به مجموعه‌ای از مطالب پزشکی و سلامت دسترسی داشته باشید.
در این روش، مقدار مشخصی از ماده مورد نظر روی پوست قرار می‌گیرد و با یک وصله پوشانده می‌شود؛ گاهی خود وصله حاوی ماده مورد آزمایش است. وصله معمولاً دست‌کم ۴۸ ساعت روی پوست باقی می‌ماند. پس از آن، پزشک وصله را برمی‌دارد و پوست را از نظر قرمزی، التهاب یا سایر علائم واکنش بررسی می‌کند. بسته به نوع ماده و پروتکل آزمایش، ممکن است ارزیابی مجدد در زمان دیگری نیز لازم باشد.
۴. آزمایش خون
در این روش، نمونه خون فرد به آزمایشگاه ارسال می‌شود و میزان IgE اختصاصی علیه آلرژن‌های مشکوک بررسی می‌شود.
این آزمایش می‌تواند به شناسایی حساس‌شدن سیستم ایمنی به مواد خاص کمک کند؛ اما مثبت شدن آزمایش به‌تنهایی لزوماً به معنای وجود آلرژی بالینی نیست. گاهی نتیجه آزمایش مثبت است، در حالی که فرد هنگام مواجهه واقعی با آن ماده علائم آلرژیک نشان نمی‌دهد. بنابراین، تفسیر نتیجه باید با توجه به شرح حال و علائم بیمار انجام شود.
۵. تست مواجهه یا چالش (Challenge test)
در این روش، متخصص آلرژی مقدار مشخصی از ماده مشکوک، مانند یک ماده غذایی یا دارو، را تحت نظارت پزشکی در اختیار فرد قرار می‌دهد. سپس واکنش بدن به‌دقت بررسی می‌شود.
از آنجا که این آزمایش ممکن است واکنش آلرژیک شدید، از جمله آنافیلاکسی، ایجاد کند، باید در محیط درمانی مجهز و تحت نظارت متخصص انجام شود؛ به‌گونه‌ای که درمان فوری در صورت بروز واکنش شدید امکان‌پذیر باشد. در صورت وقوع آنافیلاکسی، اپی‌نفرین برای درمان فوری استفاده می‌شود.
نکته: برخی داروهای ضدآلرژی ممکن است بر نتایج بعضی تست‌های پوستی تأثیر بگذارند. در متن اصلی توصیه شده است که مصرف داروهای آلرژی ۳ تا ۷ روز پیش از آزمایش قطع شود؛ با این حال، زمان قطع دارو به نوع دارو و نوع آزمایش بستگی دارد. داروها را فقط با دستور پزشک و مطابق راهنمای مرکز انجام‌دهنده آزمایش قطع کنید.
آیا رژیم غذایی خاصی برای آلرژی وجود دارد؟
رژیم غذایی مشخص و واحدی برای درمان همه انواع آلرژی وجود ندارد؛ با این حال، الگوی تغذیه ممکن است بر شدت برخی علائم یا احتمال بروز بعضی بیماری‌های آلرژیک تأثیر بگذارد.
بدیهی است افرادی که به یک ماده غذایی مشخص حساسیت دارند، باید از مصرف آن ماده اجتناب کنند تا از بروز واکنش آلرژیک جلوگیری شود.
در ادامه، به برخی از مواد غذایی و الگوهای تغذیه‌ای اشاره می‌شود که پژوهشگران اثر احتمالی آن‌ها را بر آلرژی بررسی کرده‌اند.
چربی‌های مفید
پژوهشگران در حال بررسی این موضوع هستند که آیا اسیدهای چرب چندغیراشباع، به‌ویژه اسیدهای چرب امگا ۳، می‌توانند به کاهش احتمال ابتلا به آلرژی در کودکان کمک کنند یا خیر.
مواد غذایی مانند ماهی سالمون، ماهی خال‌مخالی، ماهی تن، تخم کتان، دانه چیا و گردو منابع امگا ۳ هستند. این اسیدهای چرب در تنظیم فرایندهای التهابی بدن نقش دارند. به همین دلیل، این فرضیه مطرح شده است که مصرف آن‌ها ممکن است در کاهش خطر آسم و برخی بیماری‌های آلرژیک دوران کودکی مؤثر باشد.
در یک مطالعه در سوئد، کودکانی که در هشت‌سالگی سطح بالاتری از این اسیدهای چرب را در خون خود داشتند، تا سن ۱۶ سالگی کمتر به آلرژی‌های بینی مبتلا شدند. با این حال، برای مشخص شدن رابطه علت و معلولی و تأیید این یافته‌ها، انجام پژوهش‌های بیشتری ضروری است؛ زیرا عوامل دیگری نیز ممکن است در این ارتباط نقش داشته باشند.
رژیم غذایی مدیترانه‌ای
در یک مطالعه گسترده روی کودکان جزیره کرت در یونان، مشاهده شد کودکانی که از الگوی غذایی مدیترانه‌ای پیروی می‌کردند، کمتر به تب یونجه مبتلا می‌شدند.
رژیم غذایی مدیترانه‌ای معمولاً سرشار از میوه‌ها، سبزیجات، نان و غلات سبوس‌دار، حبوبات و مغزهای خوراکی است.
با وجود این یافته‌ها، برای نتیجه‌گیری قطعی درباره اثر رژیم غذایی مدیترانه‌ای بر پیشگیری از آلرژی، به شواهد علمی بیشتری نیاز است.
چگونه می‌توان آلرژی را کنترل کرد؟
برای کنترل آلرژی و کاهش علائم آن، اقدامات زیر می‌توانند مفید باشند:
- اجتناب از آلرژن‌ها: تا حد امکان، تماس با موادی که واکنش آلرژیک ایجاد می‌کنند، کاهش دهید.
- استفاده از داروهای ضدآلرژی: پزشک ممکن است بر اساس نوع آلرژی و شدت علائم، داروهای مناسب را تجویز کند.
- بررسی امکان انجام ایمنی‌درمانی: در برخی افراد، ایمنی‌درمانی می‌تواند به کاهش حساسیت بدن به آلرژن‌ها کمک کند.
ایمنی‌درمانی چیست؟
ایمنی‌درمانی آلرژی (Allergen Immunotherapy) روشی برای کاهش حساسیت دستگاه ایمنی به مواد آلرژی‌زا است. در این روش، فرد به‌صورت کنترل‌شده و بر اساس یک برنامه درمانی مشخص در معرض مقادیر تعیین‌شده‌ای از آلرژن قرار می‌گیرد تا واکنش دستگاه ایمنی به‌تدریج کاهش یابد.
برای دستیابی به اثر مطلوب، درمان معمولاً به چند سال زمان نیاز دارد. در بسیاری از برنامه‌های درمانی، دوره درمان حدود ۳ تا ۵ سال است. این روش ممکن است هزینه‌بر باشد، اما در افراد مناسب می‌تواند تسکین طولانی‌مدت علائم را فراهم کند و اثر آن حتی پس از پایان درمان نیز باقی بماند.
دو روش اصلی ایمنی‌درمانی عبارت‌اند از:
۱. ایمنی‌درمانی تزریقی (Allergy shots): در این روش، آلرژن به‌صورت تزریق زیرجلدی و طبق برنامه‌ای مشخص به فرد داده می‌شود. درمان در ابتدا معمولاً با مقادیر کم آغاز می‌شود و دوزها به‌تدریج افزایش می‌یابند؛ سپس تزریق‌ها در فواصل معین ادامه پیدا می‌کنند.
۲. ایمنی‌درمانی زیرزبانی (SLIT): در این روش، فرآورده حاوی آلرژن به شکل قرص یا قطره در زیر زبان قرار می‌گیرد تا از طریق مخاط دهان جذب شود. این روش برای برخی آلرژن‌ها و بیماران مناسب است، اما برای همه انواع آلرژی کاربرد ندارد.
هر دو روش ممکن است در برخی افراد موجب کاهش طولانی‌مدت علائم شوند؛ با این حال، میزان اثربخشی و تناسب آن‌ها به نوع آلرژن، شرایط بیمار و برنامه درمانی بستگی دارد.
اگر علائم آلرژی شما ادامه‌دار است یا کیفیت زندگی‌تان را تحت تأثیر قرار می‌دهد، با پزشک یا متخصص آلرژی مشورت کنید تا مشخص شود آیا ایمنی‌درمانی برای شما مناسب است یا خیر.
