ریههای هایپراینفله یا بیشازحد متسعشده به ریههایی گفته میشود که به دلیل بهدامافتادن هوا (Air Trapping) بزرگتر از حد طبیعی شدهاند. این وضعیت زمانی رخ میدهد که فرد قادر نباشد تمام هوای موجود در ریههای خود را هنگام بازدم خارج کند. در نتیجه، بخشی از هوا در ریهها باقی میماند و فضای داخل آنها را اشغال میکند؛ موضوعی که ورود هوای تازه و غنی از اکسیژن به ریهها را دشوارتر میسازد.
در پاسخ به این مشکل، ریهها تلاش میکنند با جذب هوای بیشتر، کمبود تهویه را جبران کنند. این فرآیند باعث اتساع بیشازحد (Hyperinflation) بافت ریه میشود و به مرور زمان خاصیت ارتجاعی (الاستیسیته) آن را کاهش میدهد. در مراحل پیشرفته، آسیب مداوم ممکن است به تخریب و مرگ بخشی از بافت ریه منجر شود.
علائم
مهمترین علامت ریههای هایپراینفله، تنگی نفس هنگام فعالیت بدنی است؛ برای مثال هنگام بالا رفتن از پلهها یا انجام ورزش. این وضعیت هایپراینفلاسیون دینامیک (Dynamic Hyperinflation) نامیده میشود.
در اثر اتساع بیشازحد، ریهها ممکن است حتی در حالت استراحت نیز انعطافپذیری خود را از دست بدهند؛ حالتی که هایپراینفلاسیون استاتیک (Static Hyperinflation) نام دارد. در این شرایط، فرد نمیتواند در هر بازدم حجم کافی از هوا را از ریهها خارج کند. در نتیجه، پیش از هر دم جدید مقداری هوا در ریه باقی میماند که بهتدریج موجب افزایش حجم ریهها، کشیدگی بیشازحد آنها و آسیب پیشرونده به بافت ریه میشود.
با پیشرفت بیماری، عضلات قفسه سینه و حتی دندهها ممکن است برای ایجاد فضای بیشتر جهت ریههای بزرگشده کشیده شده و از یکدیگر فاصله بگیرند. همچنین، این افزایش حجم میتواند بر دیافراگم فشار وارد کرده و باعث صاف شدن، کاهش تون عضلانی و اختلال در عملکرد آن شود؛ موضوعی که دم و بازدم را بیش از پیش دشوار میکند.
علل
هر بیماری یا عاملی که خروج هوا از ریهها را محدود کند، میتواند زمینهساز هایپراینفلاسیون ریه شود.
شایعترین علت این وضعیت، بیماری انسدادی مزمن ریه (Chronic Obstructive Pulmonary Disease یا COPD) است که عمدتاً در اثر مصرف سیگار ایجاد میشود. COPD مجموعهای از بیماریهای مزمن ریوی است که باعث انسداد جریان هوا، اختلال در تنفس و پیشرفت تدریجی بیماری میشوند، از جمله:
آمفیزم (Emphysema)
در این بیماری، کیسههای هوایی بسیار کوچک ریه (آلوئولها) بهتدریج تخریب میشوند. آلوئولها مسئول تبادل گازها هستند؛ یعنی اکسیژن را وارد خون کرده و دیاکسید کربن را از آن خارج میکنند. تخریب این ساختارها باعث کاهش کارایی تنفس و بهدامافتادن هوا در ریه میشود.
برونشیت مزمن (Chronic Bronchitis)
در برونشیت مزمن، لولههای هوایی کوچک ریه (برونشها) دچار التهاب طولانیمدت میشوند. این التهاب موجب افزایش ترشح مخاط، تنگ شدن راههای هوایی و دشوار شدن خروج هوا از ریهها میشود.
آسم انسدادی مزمن (Chronic Obstructive Asthma)
در این نوع آسم، راههای هوایی بهطور پایدار باریک میشوند و علائمی مانند خسخس سینه، سرفه و تنگی نفس ایجاد میکنند که برخلاف آسم معمولی، با گذشت زمان بهطور کامل برطرف نمیشوند.
علاوه بر COPD، آسم معمولی نیز (حتی اگر با COPD همراه نباشد) میتواند با محدود کردن جریان هوا باعث بزرگ شدن ریهها شود.
سایر علل کمتر شایع عبارتاند از:
- برونشکتازی (Bronchiectasis)
- برونشیولیت (Bronchiolitis)
- فیبروز کیستیک (Cystic Fibrosis)
- لنفانژیولیومیوماتوز (Lymphangioleiomyomatosis یا LAM)
- هیستیوسیتوز سلولهای لانگرهانس (Langerhans Cell Histiocytosis)
تشخیص
پزشک ابتدا سابقه پزشکی بیمار را بررسی کرده و با گوشی پزشکی به صدای ریهها گوش میدهد تا وجود صداهای غیرطبیعی را ارزیابی کند. همچنین درباره علائم بیمار، از جمله اینکه آیا تنگی نفس هنگام انجام فعالیتهای خاص تشدید میشود یا خیر، سؤال خواهد کرد.
در صورت نیاز، برای بررسی ظرفیت و عملکرد ریهها، بهویژه هنگام فعالیت بدنی، آزمایشهای تکمیلی انجام میشود.
روشهای تشخیصی ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- رادیوگرافی (عکس ساده) قفسه سینه
- سیتیاسکن (CT Scan) قفسه سینه
- آزمونهای عملکرد ریه (Pulmonary Function Tests)
- آزمایشهای ارزیابی عملکرد قلب و ریه (مانند تست ورزش یا سایر تستهای عملکردی)
درمان
درمان ریههای هایپراینفله تا حد زیادی به علت زمینهای ایجادکننده آن بستگی دارد.
پزشک ممکن است داروهایی از گروه برونکودیلاتورها (Bronchodilators) تجویز کند. این داروها با گشاد کردن راههای هوایی، خروج هوای بهدامافتاده را تسهیل کرده و تا حدی از شدت هایپراینفلاسیون میکاهند.
همچنین، برخی تمرینات تنفسی و برنامههای توانبخشی ریوی میتوانند عملکرد ریه و کیفیت تنفس را بهبود بخشند.
در مواردی که سطح اکسیژن خون کاهش یافته باشد، اکسیژندرمانی از طریق ماسک یا کانولای بینی ممکن است توصیه شود.
در برخی بیماران مبتلا به موارد شدید بیماری، پزشک ممکن است جراحی کاهش حجم ریه (Lung Volume Reduction Surgery) را برای کوچک کردن بخشی از یک یا هر دو ریه پیشنهاد کند. این عمل میتواند عملکرد بخشهای سالمتر ریه را بهبود بخشیده و تنفس را آسانتر کند.
