آفتاب‌سوختگی و سایر واکنش‌های پوستی ناشی از نور خورشید

نور خورشید پرتوهای نامرئی‌ای به نام (UVA) فرابنفش A و (UVB) فرابنفش B منتشر می‌کند که می‌توانند به پوست آسیب برسانند. قرار گرفتن بیش از حد در معرض نور خورشید ممکن است باعث آفتاب‌سوختگی، تغییر در بافت پوست و سرطان پوست شود. برخی بثورات پوستی نیز می‌توانند در اثر تابش نور خورشید ایجاد شوند. حتی در روزهای ابری، پرتوهای فرابنفش به سطح زمین می‌رسند و ممکن است به پوست آسیب برسانند.

آفتاب‌سوختگی و پوست

آفتاب‌سوختگی زمانی رخ می‌دهد که پوست در معرض نور خورشید یا سایر منابع پرتو فرابنفش قرار گیرد و شدت یا مدت این مواجهه از توان دفاعی طبیعی پوست فراتر رود. در چنین شرایطی، رنگدانه محافظ پوست، یعنی ملانین، نمی‌تواند به‌تنهایی از آسیب ناشی از پرتوهای فرابنفش جلوگیری کند.

علائم آفتاب‌سوختگی شامل درد و احساس گرما در پوست است؛ بااین‌حال، ممکن است بلافاصله پس از مواجهه با نور خورشید متوجه هیچ علامتی نشوید. زمانی که درد پوست آغاز می‌شود، آسیب ناشی از تابش معمولاً قبلاً رخ داده است.

آفتاب‌سوختگی در پوست‌های روشن معمولاً به‌صورت قرمزی دیده می‌شود، اما در پوست‌های تیره ممکن است قرمزی به‌وضوح قابل مشاهده نباشد. آفتاب‌سوختگی شدید می‌تواند باعث تورم و ایجاد تاول شود. افرادی که دچار آفتاب‌سوختگی شدید می‌شوند، ممکن است تب، لرز و ضعف را نیز تجربه کنند. در موارد نادر، این وضعیت می‌تواند به شوک منجر شود.

چند روز پس از آفتاب‌سوختگی، ممکن است پوست ناحیه آسیب‌دیده شروع به پوسته‌ریزی کند. همچنین احتمال دارد خارش ایجاد شود. پوست تازه‌ای که پس از پوسته‌ریزی نمایان می‌شود، ممکن است تا چند هفته نسبت به آفتاب‌سوختگی مجدد حساس‌تر باشد.

نواحی آسیب‌دیده در اثر آفتاب‌سوختگی، در بلندمدت بیشتر در معرض پیری زودرس پوست و ابتلا به سرطان پوست قرار دارند.

هر فردی ممکن است دچار آفتاب‌سوختگی شود؛ بااین‌حال، احتمال بروز آن در افراد زیر بیشتر است:

• افرادی با پوست روشن
• افرادی با موهای روشن، به‌ویژه موهای قرمز
• افرادی که داروهایی مصرف می‌کنند که حساسیت پوست را به نور خورشید افزایش می‌دهند؛ از جمله:
  • داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs)، مانند ایبوپروفن و ناپروکسن
  • برخی آنتی‌بیوتیک‌ها، مانند کینولون‌ها، تتراسایکلین‌ها و سولفونامیدها
  • برخی داروهای ضد مالاریا، مانند کلروکین، و داروهایی مانند آمیودارون
  • گریزئوفولوین
  • پسورالن‌ها
  • برخی داروهای مدر تیازیدی و داروهای مدر مرتبط، مانند فوروزماید
  • فنوتیازین‌ها، از جمله برخی داروهای مورد استفاده در درمان اختلالات روان‌پزشکی

درمان آفتاب‌سوختگی

برای کاهش ناراحتی و تسکین علائم آفتاب‌سوختگی می‌توان اقدامات زیر را انجام داد:

• استفاده از کمپرس سرد: کمپرس سرد را روی نواحی آسیب‌دیده قرار دهید تا احساس گرما و ناراحتی کاهش یابد.
• استفاده از داروهای مسکن: داروهایی مانند استامینوفن یا آسپیرین می‌توانند به کاهش درد کمک کنند. مصرف این داروها باید با توجه به شرایط فرد، موارد منع مصرف و توصیه‌های پزشکی انجام شود.
• استفاده از فرآورده‌های خنک‌کننده: ژل یا پماد حاوی آلوئه‌ورا ممکن است به تسکین پوست آفتاب‌سوخته کمک کند.
• پرهیز از مواجهه مجدد با نور خورشید: تا زمانی که علائم و ناراحتی پوست برطرف نشده‌اند، از قرار گرفتن در معرض نور مستقیم خورشید خودداری کنید.

در صورت بروز آفتاب‌سوختگی شدید یا گرمازدگی ناشی از مواجهه با گرمای محیط و نور خورشید، باید فوراً کمک پزشکی دریافت کرد.

حساسیت به نور (Photosensitivity)

پوست بیشتر افراد در صورت دریافت مقدار کافی از پرتوهای فرابنفش دچار آفتاب‌سوختگی می‌شود. بااین‌حال، برخی افراد بسیار سریع‌تر دچار سوختگی می‌شوند یا در واکنش به نور خورشید علائم پوستی خاصی پیدا می‌کنند. این وضعیت حساسیت به نور (Photosensitivity) نام دارد و گاهی از آن با عنوان «آلرژی به نور خورشید» نیز یاد می‌شود.

در افراد مبتلا به حساسیت به نور، مواجهه با نور ــ به‌ویژه نور خورشید ــ می‌تواند واکنشی در پوست ایجاد کند که گاهی با مشارکت دستگاه ایمنی همراه است. در نتیجه، ممکن است پس از قرار گرفتن در معرض نور خورشید، بثورات پوستی ظاهر شوند. میزان مواجهه لازم برای ایجاد این واکنش از فردی به فرد دیگر متفاوت است. در برخی افراد، حتی نور لامپ‌های فلورسنت داخل ساختمان نیز می‌تواند علائم ایجاد کند.

حساسیت به نور با عوامل و شرایط مختلفی ارتباط دارد، از جمله:

• تماس با برخی مواد شیمیایی، مواد معطر یا گیاهان
• مصرف برخی داروها، از جمله سولفونامیدها، تتراسایکلین و داروهای مدر تیازیدی
• مصرف برخی فرآورده‌های گیاهی، از جمله علف چای (St. John’s wort)
• بیماری‌های خودایمنی، مانند لوپوس اریتماتوز
• پورفیری؛ گروهی از اختلالات متابولیک که برخی انواع آن‌ها زمینه ارثی دارند

علائم حساسیت به نور

علائم ممکن است شامل بثورات پوستی صورتی یا قرمز، تاول‌های پراکنده، نواحی پوسته‌دار یا برجستگی‌های پوستی در قسمت‌هایی از بدن باشد که مستقیماً در معرض نور خورشید قرار گرفته‌اند.

خارش و احساس سوزش نیز ممکن است وجود داشته باشد. این بثورات می‌توانند چند روز باقی بمانند. در برخی افراد، شدت واکنش پوستی با هر بار مواجهه مجدد با نور خورشید به‌تدریج کاهش می‌یابد.

درمان حساسیت به نور

درمان به نوع و علت حساسیت بستگی دارد. برخی انواع این عارضه ممکن است به درمان‌هایی مانند بتاکاروتن خوراکی، کورتیکواستروئیدها یا سایر داروها پاسخ دهند. انتخاب درمان مناسب باید با توجه به علت زمینه‌ای و نظر پزشک انجام شود.

فوران نوری چندشکلی (Polymorphous Light Eruption؛ PMLE)

فوران نوری چندشکلی (PMLE) یک بیماری پوستی است که در آن، حتی مواجهه نسبتاً محدود با نور خورشید می‌تواند باعث ایجاد بثورات پوستی شود.

این عارضه معمولاً در زنان ۲۰ تا ۴۰ ساله مشاهده می‌شود؛ بااین‌حال، ممکن است در کودکان و، با شیوع کمتر، در مردان نیز رخ دهد.

علائم فوران نوری چندشکلی

واژه «چندشکلی» به این معناست که بثورات پوستی می‌توانند به شکل‌های مختلفی ظاهر شوند.

علائم ممکن است شامل مجموعه‌ای از برجستگی‌های کوچک صورتی یا قرمز روی بازوها، پاها یا قفسه سینه باشد. قرمزی این ضایعات در پوست‌های تیره ممکن است کمتر قابل مشاهده باشد. گاهی بثورات با تاول یا نواحی بزرگ‌تر و خشک پوست همراه هستند.

احساس سوزش یا خارش نیز از علائم شایع این بیماری است و ممکن است چند روز ادامه داشته باشد.

درمان فوران نوری چندشکلی

در موارد شدید، پزشک ممکن است برای کنترل علائم، کورتیکواستروئید خوراکی تجویز کند. در برخی موارد نیز ممکن است از هیدروکسی‌کلروکین استفاده شود؛ دارویی که در درمان بعضی بیماری‌های پوستی کاربرد دارد.

توصیه‌هایی برای مراقبت از پوست در برابر نور خورشید

برای محافظت از پوست در برابر پرتوهای فرابنفش، رعایت نکات زیر توصیه می‌شود:

• محدود کردن مواجهه با نور خورشید در ساعات اوج تابش فرابنفش: تا حد امکان، به‌ویژه در ساعات میانی روز، از قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض نور مستقیم خورشید خودداری کنید. ساعات اوج تابش به موقعیت جغرافیایی و شرایط محیطی بستگی دارد.
• انتخاب پوشش مناسب: لباس‌هایی با بافت متراکم‌تر معمولاً محافظت بیشتری در برابر پرتوهای فرابنفش ایجاد می‌کنند. رنگ‌های تیره نیز در بسیاری از پارچه‌ها می‌توانند میزان محافظت را افزایش دهند. استفاده از کلاه لبه‌پهن و عینک آفتابی مناسب توصیه می‌شود.
• پرهیز از آفتاب گرفتن و استفاده از دستگاه‌های برنزه‌کننده: این روش‌ها می‌توانند مواجهه پوست با پرتوهای فرابنفش را افزایش دهند.
• استفاده روزانه از ضدآفتاب با طیف گسترده: ضدآفتابی انتخاب کنید که از پوست در برابر هر دو نوع پرتو UVA و UVB محافظت کند و SPF آن حداقل ۳۰ باشد. ضدآفتاب‌های حاوی فیلترهای فیزیکی مانند اکسید روی نیز از گزینه‌های مناسب هستند. استفاده از ضدآفتاب در روزهای ابری نیز اهمیت دارد، زیرا ابرها مانع عبور کامل پرتوهای فرابنفش نمی‌شوند.

ضدآفتاب را حدود ۲۰ دقیقه پیش از خروج از منزل یا قرار گرفتن در معرض نور خورشید استفاده کنید. حتی ضدآفتاب‌های مقاوم در برابر آب نیز باید تقریباً هر ۸۰ دقیقه، و همچنین پس از شنا، تعریق شدید یا فعالیت بدنی، مجدداً استفاده شوند.

چگونه ضدآفتاب مناسب انتخاب کنیم؟

ضدآفتاب مناسب ممکن است با توجه به نوع پوست، سن و شرایط هر فرد متفاوت باشد.

برای نوزادان زیر ۶ ماه: بهترین راهکار، دور نگه داشتن نوزاد از نور مستقیم خورشید و استفاده از سایه و پوشش مناسب است. اگر اجتناب از مواجهه با نور خورشید امکان‌پذیر نباشد، می‌توان با نظر پزشک مقدار کمی ضدآفتاب حاوی اکسید روی و با SPF حداقل ۳۰ را روی نواحی کوچکی از پوست، مانند گونه‌ها و پشت دست‌ها، استفاده کرد. بهتر است ابتدا مقدار کمی از محصول روی بخش کوچکی از پوست آزمایش شود تا احتمال بروز واکنش پوستی بررسی شود. استفاده از محصولاتی با ترکیبات کمتر و ساده‌تر ممکن است احتمال تحریک پوست را کاهش دهد.

برای افراد با پوست تیره: استفاده از ضدآفتاب با طیف گسترده و SPF حداقل ۳۰ نیز ضروری است. پوست تیره به‌طور طبیعی تا حدی در برابر پرتوهای فرابنفش محافظت می‌شود، اما این محافظت کامل نیست و خطر آسیب ناشی از نور خورشید همچنان وجود دارد.

استفاده از ضدآفتاب و کاهش مواجهه با نور خورشید می‌تواند خطر سرطان پوست و ایجاد لکه‌ها و تغییرات ناهمگون رنگدانه‌ای را در افراد با همه رنگ‌های پوست کاهش دهد.

فرآورده‌های حاوی اکسید روی که نقش فیلتر فیزیکی دارند، امروزه در بسیاری از موارد راحت‌تر روی پوست پخش می‌شوند و نسبت به برخی محصولات قدیمی، رد سفید کمتری بر جای می‌گذارند. ضدآفتاب‌های رنگی نیز می‌توانند گزینه مناسبی باشند؛ این محصولات علاوه بر فیلترهای محافظ در برابر پرتوهای فرابنفش، حاوی رنگدانه‌هایی هستند که به کاهش ظاهر سفید و گچی ضدآفتاب روی پوست، به‌ویژه پوست‌های تیره، کمک می‌کنند.

اگر قرار است شنا کنید یا فعالیتی انجام دهید که باعث تعریق می‌شود، بهتر است از ضدآفتاب مقاوم در برابر آب استفاده کنید.

آکادمی پوست آمریکا توصیه می‌کند برای پوشاندن تمام نواحی در معرض نور خورشید در بدن یک فرد بزرگسال، حدود ۳۰ میلی‌لیتر ضدآفتاب استفاده شود.