«Remission» یا بهبودی به وضعیتی گفته می‌شود که پس از قطع درمان، میزان ویروس در بدن همچنان در حد غیرقابل‌شناسایی باقی بماند. در این حالت، لزوماً ویروس به‌طور کامل از بدن حذف نشده است، اما دستگاه ایمنی می‌تواند بدون نیاز به درمان دارویی، آن را مهار کند.
دانشمندان هنوز تعریف کاملاً یکسانی برای اصطلاح «Remission» در مورد HIV (ویروس نقص ایمنی انسانی)، یعنی ویروسی که موجب ایدز می‌شود، ندارند. با این حال، این اصطلاح معمولاً به حالتی اشاره دارد که بار ویروسی HIV پس از قطع درمان همچنان غیرقابل‌شناسایی باقی بماند.
این وضعیت با «درمان قطعی» یا Cure تفاوت دارد. برای اینکه بتوان گفت فرد به‌طور کامل درمان شده است، نباید هیچ اثری از HIV در اطلاعات ژنتیکی موجود در سلول‌های بدن او باقی مانده باشد.
تا همین اواخر، پزشکان تصور نمی‌کردند که «بهبودی» در افراد مبتلا به HIV امکان‌پذیر باشد. با این حال، شواهد جدید ممکن است این دیدگاه را تغییر دهد.
در موارد نادری، برخی افراد توانسته‌اند پس از قطع داروهای HIV، ویروس را برای مدت طولانی کنترل کنند و زندگی خوبی داشته باشند. پزشکان و پژوهشگران امیدوارند بتوانند این وضعیت را از یک پدیده نادر به امری قابل دستیابی برای تعداد بسیار بیشتری از مبتلایان تبدیل کنند.
HIV: ویروسی که می‌تواند پنهان بماند
ترکیبی از داروها که به آن درمان ضدرتروویروسی (Antiretroviral Therapy یا ART) گفته می‌شود، می‌تواند از تکثیر HIV جلوگیری کند. این درمان از دستگاه ایمنی محافظت می‌کند و مانع پیشرفت عفونت به مراحل پیشرفته ایدز می‌شود. با این حال، ART نمی‌تواند تمام ویروس HIV را از بدن پاک کند.
افرادی که به‌خوبی تحت درمان قرار گرفته‌اند، معمولاً میزان بسیار کمی از ویروس را در خون خود دارند. اگر درمان ضدرتروویروسی در زمان مناسب شروع شود و فرد داروهای خود را طبق دستور پزشک مصرف کند، می‌توان انتظار داشت که طول عمر او تقریباً مشابه افراد سالم باشد. با این حال، احتمالاً لازم است داروها را تا پایان عمر مصرف کند.
برخی افراد توانایی مالی لازم برای تهیه داروها را ندارند و برخی دیگر به دلیل عوارض جانبی، مانند تهوع، اسهال و سرگیجه، تمایل ندارند درمان را ادامه دهند. اما در صورت قطع درمان، معمولاً ویروس ظرف چند هفته دوباره ظاهر و فعال می‌شود.
دلیل این مسئله وجود مجموعه‌هایی از HIV در بدن است که در حالت نهفته باقی می‌مانند. هنگامی که داروها قطع شوند، این مخزن موسوم به «مخزن نهفته HIV» (Latent HIV Reservoir) می‌تواند دوباره فعال شود و باعث بازگشت عفونت شود.
درمان زودهنگام
پژوهشگران معتقدند برای دستیابی به بهبودی طولانی‌مدت، وجود یک مخزن کوچک HIV در کنار یک دستگاه ایمنی قوی اهمیت دارد. بسیاری از متخصصان بر این باورند که شروع درمان دارویی اندکی پس از عفونت می‌تواند از آسیب به سلول‌های ایمنی جلوگیری کند و مانع شکل‌گیری یک مخزن بزرگ HIV شود.
برخی پژوهشگران معتقدند اگر درمان به اندازه کافی زود آغاز شود، ممکن است از تشکیل یک مخزن قابل‌توجه HIV جلوگیری شود و در برخی افراد، ادامه درمان در آینده ضروری نباشد. مواردی از بهبودی طولانی‌مدت در کودکانی که درمان آنها خیلی زود آغاز شده است گزارش شده است.
یکی از این موارد مربوط به دختر جوانی در فرانسه است که در سال ۱۹۹۶ از مادری مبتلا به HIV متولد شد. آزمایش HIV او مثبت بود و در سه‌ماهگی، درمان ضدرتروویروسی قوی برای او آغاز شد. او تا شش‌سالگی تحت درمان بود، اما پس از آن مصرف داروها متوقف شد.
یک سال بعد، پزشکان او را آزمایش کردند و هیچ ویروسی در خونش پیدا نکردند. او بدون دریافت درمان به زندگی خود ادامه داد و ۱۶ سال بعد نیز همچنان در وضعیت بهبودی قرار داشت.
با این حال، هنوز قطعاتی از HIV در سلول‌های بدن او وجود داشت؛ بنابراین او درمان‌شده قطعی (cured) محسوب نمی‌شود و احتمال بازگشت ویروس وجود دارد. او و سایر افرادی که وارد مرحله بهبودی می‌شوند، به‌طور منظم تحت آزمایش و پایش قرار می‌گیرند تا در صورت بازگشت ویروس، درمان دوباره آغاز شود.
اگر مشخص شود که فردی به HIV مبتلا است، باید درباره شروع هرچه سریع‌تر درمان با پزشک خود مشورت کند و مصرف داروها را ادامه دهد. پایبندی به درمان برای داشتن طولانی‌ترین و سالم‌ترین زندگی ممکن اهمیت اساسی دارد.
مطالب بیشتری برای شما داریم
موضوع موردنظر خود را انتخاب کنید و به مجموعه‌ای از مطالب پزشکی و سلامت دسترسی داشته باشید.
آیا درمان قطعی HIV امکان‌پذیر است؟
ممکن است درباره افرادی که با عنوان «بیمار لندن» و «بیمار برلین» شناخته می‌شوند و گفته شده است که از HIV بهبود یافته‌اند، شنیده باشید. با این حال، وضعیت آنها با «Remission» یا بهبودی HIV یکسان نیست؛ زیرا هر دو نفر علاوه بر HIV، به سرطان خون نیز مبتلا بودند و برای درمان سرطان، پیوند سلول‌های بنیادی از اهداکنندگانی دریافت کردند که به دلیل ویژگی ژنتیکی خاصی، در برابر عفونت HIV مقاومت داشتند.
هر دو بیمار هم‌زمان با HIV با یک بیماری دیگر، یعنی سرطان خون، مواجه بودند که با شیمی‌درمانی به‌خوبی کنترل نشده بود. در هر دو مورد، درمان HIV توانسته بود بار ویروسی را سرکوب کند. سپس آنها از افرادی که مقاومت ژنتیکی در برابر HIV داشتند، سلول‌های بنیادی دریافت کردند. هدف اصلی پیوند، درمان سرطان بود، اما این فرایند بر عفونت HIV نیز اثر گذاشت.
پیوند سلول‌های بنیادی احتمالاً به یک روش معمول برای درمان HIV تبدیل نخواهد شد، زیرا می‌تواند عوارض خطرناک و جدی ایجاد کند.
بیمار لندن
«بیمار لندن» که هویتش فاش نشده است، پس از پیوند سلول‌های بنیادی دیگر هیچ نشانه‌ای از HIV نداشت. او پس از پیوند نیز به مدت ۱۶ ماه داروهای ضدرتروویروسی مصرف کرد. پس از قطع این داروها، ۴۵ ماه بعد نیز هیچ نشانه‌ای از HIV مشاهده نشد.
بیمار برلین
تیموتی ری براون (Timothy Ray Brown) که به «بیمار برلین» معروف است، یک آمریکایی بود که در زمان زندگی در برلین، در سال ۱۹۹۵ مشخص شد به HIV مبتلاست. او درمان ضدرتروویروسی را آغاز کرد و برای سال‌ها با این ویروس زندگی کرد.
یازده سال بعد، براون با یک مشکل جدی پزشکی دیگر روبه‌رو شد: این بار سرطان خون از نوع لوسمی. برای نجات جان او، انجام پیوند سلول‌های بنیادی ضروری بود؛ روشی که در آن سلول‌های خونی بیمار با سلول‌های سالم جایگزین می‌شوند.
پزشک براون پیشنهاد کرد از یک اهداکننده نسبتاً نادر استفاده شود؛ فردی که دارای ژن‌هایی بود که باعث می‌شد سلول‌های ایمنی او در برابر HIV مقاوم باشند. پزشک امیدوار بود این روش بتواند هم سرطان و هم HIV را درمان کند.
براون در روز انجام پیوند، مصرف ART را متوقف کرد. پس از قطع درمان HIV، او به مدت ۱۸ ماه در وضعیت بهبودی باقی ماند. یک سال بعد، سرطان او عود کرد و او به پیوند دوم از همان اهداکننده نیاز پیدا کرد. براون در سال ۲۰۲۰ بر اثر لوسمی درگذشت.
نخستین مورد گزارش‌شده درمان قطعی HIV در یک زن
در سال ۲۰۲۲، نخستین مورد درمان قطعی HIV در یک زن مبتلا به HIV گزارش شد. این زن برای درمان لوسمی حاد میلوئیدی تحت یک روش پیوند سلول‌های بنیادی قرار گرفت که شامل رویکردی دوگانه برای پیوند بود.
این بیمار اهل نیویورک بود و توانست ۳۷ ماه پس از پیوند درمان ضدرتروویروسی را متوقف کند و تا ۱۴ ماه پس از قطع ART هیچ HIV قابل‌شناسایی در بدن او مشاهده نشد.
این درمان دوگانه سلول‌های بنیادی همچنین باعث بهبودی لوسمی او شد؛ بیماری‌ای که در سال ۲۰۱۷ در او تشخیص داده شده بود.
پژوهش برای دستیابی به بهبودی طولانی‌مدت
پژوهش‌ها همچنان ادامه دارند تا با تقویت توانایی دستگاه ایمنی، بتوان به بهبودی طولانی‌مدت HIV دست یافت. یکی از رویکردهای مورد بررسی استفاده از آنتی‌بادی‌های خنثی‌کننده گسترده (Broadly Neutralizing Antibodies یا bNAbs) است.
روش‌های دیگری نیز برای تقویت پاسخ ایمنی در حال بررسی هستند؛ از جمله استفاده از آنتی‌بادی‌هایی که به بخش‌هایی از سیستم ایمنی متصل می‌شوند و همچنین فعال‌سازی یا آماده‌سازی سلول‌های T کشنده (Killer T cells) به‌منظور از بین بردن سلول‌های آلوده به HIV.
در مجموع، هدف اصلی این تحقیقات آن است که بدون نیاز به درمان مداوم، سیستم ایمنی بتواند HIV را برای مدت طولانی سرکوب کند؛ یعنی به جای حذف کامل ویروس، بتوان فعالیت آن را به‌طور پایدار کنترل کرد.
