آنچه در این مطلب خواهید خواند
پنومومدیاستینوم یک بیماری نادر دستگاه تنفسی است که در آن هوا وارد فضای مدیاستن (فضای مرکزی قفسه سینه که قلب، عروق بزرگ، نای، مری و سایر ساختارهای حیاتی در آن قرار دارند) میشود و در این ناحیه تجمع پیدا میکند. این وضعیت معمولاً در اثر آسیب (تروما) یا بیماریهایی ایجاد میشود که باعث نشت هوا از ریهها یا راههای هوایی به داخل مدیاستن میشوند.
این بیماری بیشتر در جوانان و مردان مشاهده میشود.
یکی از دلایل شیوع بیشتر پنومومدیاستینوم در افراد جوان این است که بافت مدیاستن در سنین پایینتر شلتر و دارای بافت همبند کمتری است؛ بنابراین هوا راحتتر در آن منتشر میشود. با افزایش سن، بافت مدیاستن فیبروتیکتر و متراکمتر شده و نفوذ هوا به آن دشوارتر میشود.
پنومومدیاستینوم به دو نوع اصلی تقسیم میشود:
پنومومدیاستینوم ثانویه (Secondary Pneumomediastinum)
این نوع در اثر آسیب مستقیم به مدیاستن یا ساختارهای اطراف آن ایجاد میشود. علل آن عبارتاند از:
- ضربههای شدید به قفسه سینه (ترومای بلانت)
- زخمهای نافذ
- انفجارها
- عوارض اعمال جراحی، بهویژه جراحیهای قفسه سینه
پنومومدیاستینوم خودبهخودی (Spontaneous Pneumomediastinum)
این نوع بدون وجود آسیب مستقیم ایجاد میشود و معمولاً در اثر افزایش ناگهانی فشار داخل ریهها یا عوامل مستعدکننده رخ میدهد. از جمله:
گاهی در افراد کاملاً سالم و بدون سابقه بیماری زمینهای نیز دیده میشود.
مصرف سیگار
مصرف مواد مخدر مانند متآمفتامین، کوکائین و ماریجوانا
علل پنومومدیاستینوم
همانطور که اشاره شد، مهمترین علل این بیماری عبارتاند از ضربه به قفسه سینه یا آسیب به ریه و راههای هوایی ناشی از بیماریها یا مصرف مواد.
آسیب به راههای هوایی ممکن است در اثر موارد زیر ایجاد شود:
- ضربه شدید به قفسه سینه
- انفجار
- زخمهای نافذ
همچنین برخی بیماریها و شرایط پزشکی میتوانند باعث ایجاد پنومومدیاستینوم شوند، از جمله:
- استفراغ شدید و مکرر
- جراحیها
- سرفههای شدید و طولانیمدت
- استفاده از دستگاه تهویه مکانیکی (ونتیلاتور)
- پارگی نای یا مری
- بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD)
- زایمان
- وزنهبرداری یا فعالیتهای بدنی بسیار سنگین
- آسم
- سرطان ریه
- سندرم حاد تنفسی شدید (SARS)
- عوارض جراحی قفسه سینه (توراکوتومی)
- عوارض آندوسکوپی
علائم پنومومدیاستینوم
پنومومدیاستینوم در بسیاری از موارد بدون علامت (Asymptomatic) است و ممکن است بیمار هیچ نشانه واضحی نداشته باشد.
با این حال، در برخی بیماران علائم زیر گزارش شده است:
- درد قفسه سینه، بهویژه هنگام نفس عمیق یا سرفه
- تنگی نفس
- درد گلو
- دشواری در بلع (دیسفاژی)
- تغییر یا خشونت صدا
سایر علائم و نشانههای احتمالی عبارتاند از:
تجمع هوا زیر پوست (آمفیزم زیرجلدی) که ممکن است هنگام لمس، احساس خشخش یا صدای ترکخوردگی ایجاد کند.گر ممکن است شامل تنفس سریع، ضربان قلب سریع، فشار خون پایین و تجمع هوا در زیر پوست شما باشد.
افزایش تعداد تنفس (تاکیپنه)
افزایش ضربان قلب (تاکیکاردی)
افت فشار خون
تشخیص
پزشک ابتدا بیمار را از نظر علائم دیسترس تنفسی و سایر یافتههای بالینی معاینه میکند.
در معاینه ممکن است موارد زیر مشاهده شوند:
- علائم اختلال تنفسی
- کاهش طبیعی صدای قلب به علت وجود هوا در مدیاستن
- وجود صدای ترکخوردگی در ناحیه گردن ناشی از آمفیزم زیرجلدی
- علامت هامان (Hamman’s Sign)؛ صدای تقتق یا خردشدگی که همزمان با ضربان قلب در ناحیه قفسه سینه شنیده میشود و یکی از یافتههای اختصاصی پنومومدیاستینوم محسوب میشود.
برای تأیید تشخیص، ممکن است آزمایشهای زیر انجام شوند:
- رادیوگرافی (عکس ساده) قفسه سینه که حدود ۹۰ درصد موارد را تشخیص میدهد.
- برونکوسکوپی برای بررسی وجود آسیب یا بیماری زمینهای راههای هوایی.
- سونوگرافی، بهویژه در شرایط اورژانسی.
در بسیاری از موارد، سیتیاسکن قفسه سینه (CT Scan) دقیقترین روش تشخیص محسوب میشود و در صورت شک بالینی یا طبیعی بودن عکس ساده قفسه سینه، معمولاً انجام میشود.
مدیریت و درمان
پزشک ممکن است برای حدود ۲۴ ساعت بیمار را در بیمارستان تحت نظر نگه دارد.
در اغلب موارد، درمان پنومومدیاستینوم حمایتی است؛ زیرا این بیماری معمولاً خودمحدودشونده (Self-limited) بوده و طی ۱ تا ۲ هفته بدون نیاز به درمان تهاجمی برطرف میشود. عود بیماری نیز نادر است.
درمان حمایتی ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- اکسیژندرمانی
- استراحت در بستر
- پایش وضعیت تنفسی
اکسیژندرمانی علاوه بر بهبود اکسیژنرسانی، به جذب مجدد هوای نشتکرده از مدیاستن نیز کمک میکند.
برای کنترل درد، پزشک ممکن است از داروهای مسکن (آنالژزیکها) یا سایر داروهای مناسب استفاده کند. درد معمولاً طی ۱ تا ۲ روز کاهش مییابد.
در دوران نقاهت توصیه میشود:
در صورت ابتلا به بیماریهایی مانند COPD یا آسم، پزشک خود را مطلع سازید تا درمان این بیماریها نیز بهطور مناسب ادامه یابد.
استراحت کافی داشته باشید.
از ورزشهای شدید و فعالیتهای سنگین خودداری کنید.
عوارض
اگرچه عوارض پنومومدیاستینوم نادر هستند، اما در برخی بیماران ممکن است بیماری بیش از دو هفته ادامه یابد و مشکلاتی ایجاد کند، از جمله:
پنوموراکیس (Pneumorrhachis)؛ وضعیتی نادر که در آن هوا وارد کانال نخاعی میشود.
پنوموتوراکس (کلاپس یا رویهمخوابیدن ریه)
نارسایی یا اختلال شدید عملکرد تنفسی
جمعبندی
پنومومدیاستینوم یک بیماری نادر است که در آن هوا در فضای مدیاستن تجمع پیدا میکند. این وضعیت اغلب در اثر آسیب به قفسه سینه، بیماریهای ریوی یا افزایش ناگهانی فشار داخل ریهها ایجاد میشود. در بیشتر بیماران، بیماری خوشخیم بوده، با درمان حمایتی طی یک تا دو هفته بهبود مییابد و احتمال عود آن کم است.
با این حال، در صورت بروز علائمی مانند درد قفسه سینه، تنگی نفس، درد گلو یا تغییر صدا، یا اگر در دوران بهبودی علائم تشدید شوند، مراجعه به پزشک ضروری است تا از بروز عوارض احتمالی پیشگیری شود.
