تاریخچه درمان HIV؛ از درمان ضدرتروویروسی تا روش‌های نوین

تاریخچه HIV

در سال ۱۹۸۱، گزارش‌هایی از بیماری‌های عجیب و ناشناخته در نیویورک و کالیفرنیا منتشر شد. مردان جوان همجنس‌گرا که پیش از آن کاملاً سالم بودند، به‌طور ناگهانی به سارکوم کاپوزی (Kaposi’s sarcoma) مبتلا می‌شدند؛ نوعی سرطان نادر و با رشد سریع که معمولاً در مردان مسن یا افرادی با ضعف سیستم ایمنی دیده می‌شود.

تا پایان سال ۱۹۸۱، تعداد ۳۳۷ مورد نقص شدید سیستم ایمنی گزارش شد که بزرگسالان، نوجوانان و کودکان زیر ۱۳ سال، از جمله نوزادان، را دربرمی‌گرفت.

یک سال بعد، مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC) برای نخستین بار نام سندرم نقص ایمنی اکتسابی (AIDS؛ Acquired Immunodeficiency Syndrome) را برای این بیماری ناشناخته به کار برد.

ویروس HIV پس از ورود به بدن، سیستم ایمنی را هدف قرار می‌دهد. در صورت پیشرفت بیماری تا مرحله AIDS، توانایی بدن برای مقابله با عفونت‌ها به‌شدت کاهش می‌یابد. پیش از آنکه درمان‌های مؤثر HIV در دسترس قرار بگیرند، افراد مبتلا اغلب پس از تشخیص با خطر مرگ طی مدت کوتاهی، گاهی حدود یک سال، مواجه بودند.

از آنجا که در سال‌های ابتدایی بیشتر موارد بیماری در میان مردان همجنس‌گرا دیده می‌شد، برخی مسئولان و رسانه‌ها به اشتباه از آن با عنوان‌هایی مانند «سرطان همجنس‌گرایان» یاد می‌کردند.

درمان‌های مدرن ضدرتروویروسی (ART؛ Antiretroviral Therapy) می‌توانند به بسیاری از افراد مبتلا کمک کنند تا طول عمر نزدیک به افراد بدون HIV داشته باشند.

البته رسیدن به این نقطه بیش از چهار دهه زمان برده است.

جدول زمانی مهم تاریخ HIV

برخی از مهم‌ترین رویدادهای تاریخ HIV عبارت‌اند از:

• ۱۹۸۱: نخستین موارد نقص شدید سیستم ایمنی در مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC) گزارش شد.
• ۱۹۸۲: CDC برای نخستین بار اصطلاح AIDS، یعنی سندرم نقص ایمنی اکتسابی را به کار برد.
• ۱۹۸۳: دانشمندان فرانسوی در انستیتو پاستور ویروسی را که عامل بیماری AIDS بود شناسایی کردند.
• ۱۹۸۶: نام رسمی ویروس عامل بیماری HIV، یعنی ویروس نقص ایمنی انسانی (Human Immunodeficiency Virus) تعیین شد.
• ۱۹۸۷: سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) داروی زیدوودین (Zidovudine؛ AZT) را به‌عنوان نخستین داروی ضدرتروویروسی برای درمان HIV تأیید کرد. همچنین فروش کاندوم مردانه برای پیشگیری از HIV در آمریکا مورد تأیید قرار گرفت. در همین سال، پرنسس دایانا در اقدامی نمادین با فردی مبتلا به HIV دست داد و به کاهش ترس و باورهای نادرست درباره انتقال HIV کمک کرد.
• ۱۹۹۱: روبان قرمز به نماد حمایت و افزایش آگاهی درباره HIV و AIDS تبدیل شد. همچنین بسکتبالیست معروف، مجیک جانسون، اعلام کرد که به HIV مبتلا است.
• ۱۹۹۶: درمان ضدرتروویروسی بسیار فعال یا HAART (Highly Active Antiretroviral Therapy) وارد عرصه درمان شد و تحول بزرگی در پیش‌آگهی بیماری ایجاد کرد. این درمان‌ها به‌طور قابل‌توجهی امید به زندگی افراد مبتلا به HIV را افزایش دادند.
• ۲۰۰۷: تیموتی ری براون، که بعدها به‌عنوان «بیمار برلین» شناخته شد، برای درمان سرطان خون خود تحت پیوند مغز استخوان قرار گرفت. چند ماه بعد، پزشکان دیگر نتوانستند HIV را در خون او شناسایی کنند، در حالی که او داروی ART دریافت نمی‌کرد. او نخستین فردی بود که تصور شد HIV در بدنش به‌طور کامل از بین رفته است. با این حال، این روش درمانی برای عموم بیماران قابل استفاده نیست و همچنان درمان قطعی و عمومی برای HIV وجود ندارد.
• ۲۰۱۰: یک مطالعه شواهدی ارائه کرد که نشان می‌داد پروفیلاکسی پیش از مواجهه (PrEP) می‌تواند از ابتلا به HIV جلوگیری کند. در این روش، افراد بدون HIV داروهای ضدرتروویروسی را برای کاهش خطر ابتلا مصرف می‌کنند.
• ۲۰۱۲: FDA نخستین آزمایش خانگی HIV و همچنین داروی Truvada را به‌عنوان قرص روزانه برای PrEP تأیید کرد.
• ۲۰۲۱: FDA ترکیب کابوتگراویر و ریلوپیویرین (Cabotegravir/Rilpivirine؛ Cabenuva) را به‌عنوان نخستین رژیم درمانی کامل HIV به شکل تزریقی طولانی‌اثر تأیید کرد. همچنین شکل تزریقی طولانی‌اثر کابوتگراویر با نام Apretude برای PrEP تأیید شد.
• ۲۰۲۳: FDA سیاست‌های مربوط به اهدای خون را که پیش‌تر محدودیت‌هایی برای مردان همجنس‌گرا و دوجنس‌گرا ایجاد کرده بود، تغییر داد و رویکردهای تبعیض‌آمیز قبلی را اصلاح کرد.
• ۲۰۲۴: پژوهش‌های مورد حمایت NIH نشان دادند که درمان‌های تزریقی طولانی‌اثر در حفظ سرکوب ویروسی، دست‌کم عملکردی مشابه و در برخی تحلیل‌ها عملکرد بهتری نسبت به برخی رژیم‌های ART داشته‌اند. همچنین CDC برای نخستین بار درباره استفاده از داکسی‌سایکلین پس از تماس (doxy-PEP) برای کاهش خطر برخی عفونت‌های باکتریایی منتقله از راه جنسی راهنمایی ارائه کرد.
• ۲۰۲۶: FDA داروی Bixlenvo را برای بزرگسالان مبتلا به HIV تأیید کرد. این دارو دو ماده فعال، بیکتگراویر (bictegravir) و لناکاپاویر (lenacapavir)، را در قالب یک قرص ترکیب می‌کند و گزینه‌ای ساده‌تر برای برخی بیمارانی است که رژیم‌های درمانی پیچیده دارند.

تاریخچه تبعیض علیه افراد مبتلا به HIV

اگرچه هر فردی ممکن است به HIV مبتلا شود، این ویروس در برخی جمعیت‌ها، از جمله مردانی که با مردان رابطه جنسی دارند، شیوع بیشتری دارد. با این حال، خطر ابتلا محدود به این گروه نیست و هر فردی که رابطه جنسی مقعدی داشته باشد، ممکن است در معرض HIV قرار گیرد.

تاریخچه HIV با انگ اجتماعی و تبعیض علیه افراد مبتلا و همچنین علیه جامعه LGBTQ+، از جمله زنان ترنس، ارتباط نزدیکی داشته است.

در سال‌های نخست اپیدمی، این بیماری ابتدا با اصطلاح نقص ایمنی مرتبط با همجنس‌گرایی (GRID؛ Gay-Related Immune Deficiency) نیز نامیده می‌شد. برخی افراد نیز به‌اشتباه آن را بیماری یا «طاعون همجنس‌گرایان» می‌دانستند.

نمونه‌هایی از تبعیض در سال‌های مختلف عبارت‌اند از:

• در دهه ۱۹۸۰، در بسیاری از ایالت‌های آمریکا روابط جنسی میان افراد همجنس غیرقانونی بود.
• بیش از ۳۵ ایالت رفتارهای جنسی خاصی را که می‌توانستند احتمال انتقال HIV را در پی داشته باشند، به‌صورت کیفری مجازات می‌کردند.
• برخی اعضای خانواده و مالکان از اسکان افراد مبتلا به HIV یا AIDS خودداری می‌کردند.
• برخی افراد به دلیل ابتلا به HIV شغل خود را از دست می‌دادند.
• برخی کارکنان حوزه سلامت از لمس یا درمان افراد مبتلا به HIV یا AIDS خودداری می‌کردند.
• در برخی موارد، حتی در آگهی‌های ترحیم نیز علت مرگ افراد مبتلا به AIDS ذکر نمی‌شد.
• تا سال ۲۰۲۴، محدودیت‌هایی برای اهدای خون توسط مردان همجنس‌گرا و دوجنس‌گرا در آمریکا وجود داشت.

برخی پژوهشگران و فعالان معتقدند نگرش‌های منفی نسبت به مردان همجنس‌گرا و جامعه LGBTQ+ در کند شدن واکنش دولت به بحران AIDS نقش داشته است. در مقابل، فعالیت گسترده گروه‌های مدافع حقوق بیماران و افراد مبتلا به HIV موجب افزایش توجه عمومی و سیاسی به این بحران شد.

تا دهه ۱۹۹۰، درمان افراد مبتلا به HIV با درمان ضدرتروویروسی بسیار فعال (HAART) و سایر انواع ART امکان‌پذیر شد و این مسئله نقطه عطف مهمی در تاریخ بیماری بود.

امروزه افراد مبتلا به HIV و اعضای جامعه LGBTQ+ از حقوق و دسترسی بیشتری به خدمات پزشکی برخوردارند، اما انگ اجتماعی مرتبط با HIV همچنان وجود دارد.

این انگ ممکن است به شکل‌های مختلف دیده شود، برای مثال:

• تصور اینکه فقط گروه‌های خاصی می‌توانند به HIV مبتلا شوند.
• قضاوت منفی درباره فردی که برای پیشگیری از HIV از PrEP استفاده می‌کند.
• این تصور که افراد به دلیل برخی انتخاب‌های شخصی یا سبک زندگی «مستحق» ابتلا به بیماری هستند.
• قضاوت منفی کارکنان حوزه سلامت درباره سبک زندگی بیمار.
• خودداری پزشک از درمان فردی که HIV دارد.
• احساس گناه یا شرم در فرد مبتلا؛ پدیده‌ای که به آن انگ درونی‌شده یا خودانگاری (self-stigma) گفته می‌شود.

تبعیض علیه افراد مبتلا به HIV در آمریکا غیرقانونی است. قانون آمریکایی‌های دارای معلولیت (ADA) دسترسی برابر این افراد به فرصت‌های شغلی، حمل‌ونقل، مراکز درمانی و سایر مکان‌های عمومی را تضمین می‌کند.

چرا درمان HIV دشوار بود؟

درمان HIV از ابتدا بسیار دشوار بوده است. یکی از دلایل اصلی این است که HIV سلول‌های سیستم ایمنی، به‌ویژه سلول‌های T کمک‌کننده (T helper cells) را هدف قرار می‌دهد.

این سلول‌ها در حالت طبیعی به شناسایی و مقابله با عوامل عفونی کمک می‌کنند. اما با از بین رفتن تعداد زیادی از سلول‌های T، توانایی سیستم ایمنی برای مقابله با ویروس‌ها و سایر عوامل بیماری‌زا کاهش می‌یابد.

در نتیجه، فرد مبتلا در برابر عفونت‌های فرصت‌طلب آسیب‌پذیر می‌شود؛ عفونت‌هایی که در افراد دارای سیستم ایمنی سالم معمولاً بیماری شدیدی ایجاد نمی‌کنند. از جمله این عفونت‌ها می‌توان به پنومونی، سل و عفونت‌های قارچی اشاره کرد.

HIV یک رتروویروس (Retrovirus) است. رتروویروس‌ها از این جهت ویژگی خاصی دارند که پس از ورود به سلول می‌توانند اطلاعات ژنتیکی RNA خود را به DNA تبدیل کنند.

HIV با استفاده از این سازوکار می‌تواند ماده ژنتیکی خود را وارد سلول میزبان کند و از سیستم سلولی برای تکثیر خود استفاده کند. در صورت درمان‌نشدن، ویروس به تکثیر خود ادامه می‌دهد و به دلیل ایجاد مخازن ویروسی در بدن، می‌تواند برای مدت طولانی باقی بماند.

نخستین داروی HIV

پژوهشگران دریافتند که زیدوودین (Zidovudine؛ AZT)، دارویی که در دهه ۱۹۶۰ ابتدا به‌عنوان یک داروی احتمالی برای درمان سرطان ساخته شده بود اما در آن کاربرد موفق نبود، می‌تواند تکثیر HIV را مهار کند و به افراد مبتلا به AIDS کمک کند مدت بیشتری زنده بمانند.

AZT که با نام آزیدوتیمیدین (Azidothymidine) نیز شناخته می‌شود، در سال ۱۹۸۷ توسط FDA به‌عنوان درمان HIV و AIDS تأیید شد.

این دارو آنزیمی را که ویروس برای تکثیر خود به آن نیاز دارد، مهار می‌کند.

AZT نشان داد که می‌توان با مهار تکثیر ویروس، پیشرفت HIV به سمت AIDS را به تأخیر انداخت. با این حال، این دارو درمان قطعی نبود و استفاده از آن به‌تنهایی نیز مشکلات مهمی داشت.

در آن زمان AZT یکی از گران‌ترین داروهای موجود محسوب می‌شد و در صورت استفاده به‌تنهایی، اثربخشی محدودی داشت. همچنین می‌توانست عوارض شدیدی ایجاد کند؛ از جمله مشکلات کبدی و کاهش تعداد سلول‌های خونی که در برخی موارد می‌توانست خطرناک باشد.

در سال‌های بعد، پژوهشگران دریافتند که استفاده از دوزهای پایین‌تر AZT می‌تواند اثر درمانی داشته باشد و در عین حال شدت برخی عوارض را کاهش دهد.

همچنین چند داروی دیگر با مکانیسمی مشابه AZT توسط FDA تأیید شدند. این داروها در گروهی به نام مهارکننده‌های نوکلئوزیدی آنزیم رونوشت‌بردار معکوس (NRTIs؛ Nucleoside Reverse Transcriptase Inhibitors) قرار گرفتند.

در دهه ۱۹۹۰، مطالعات نشان دادند که ترکیب AZT با داروی NRTI دیگری به نام دیدئوکسی‌سیتیدین (dideoxycytidine یا zalcitabine) نسبت به استفاده از AZT به‌تنهایی عملکرد بهتری دارد.

این یافته یکی از نقاط عطف مهم در درمان HIV بود و زمینه را برای استفاده از درمان ترکیبی فراهم کرد.

تاریخچه داروهای ضدرتروویروسی HIV

امروزه درمان ضدرتروویروسی معمولاً بر اساس ترکیبی از داروهایی با مکانیسم‌های مختلف انجام می‌شود. استفاده از چند دارو از گروه‌های متفاوت، احتمال تکثیر ویروس و ایجاد مقاومت دارویی را کاهش می‌دهد.

مهارکننده‌های نوکلئوزیدی رونوشت‌بردار معکوس (NRTIs)

آنزیم رونوشت‌بردار معکوس (Reverse Transcriptase) یکی از آنزیم‌های ضروری HIV است. این آنزیم RNA ویروس را به DNA تبدیل می‌کند؛ فرآیندی که به آن رونوشت‌برداری معکوس (reverse transcription) گفته می‌شود.

NRTIها این آنزیم را مهار می‌کنند و در نتیجه، فرایند تبدیل RNA ویروس به DNA مختل می‌شود و تکثیر HIV کاهش می‌یابد.

برخی از NRTIهای اولیه امروزه دیگر در آمریکا در دسترس نیستند، تنها در برخی اشکال دارویی عرضه می‌شوند یا در درمان معمول کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرند.

برخی NRTIهای تأییدشده توسط FDA و سال تأیید آنها عبارت‌اند از:

• زیدوودین (Zidovudine؛ AZT؛ Retrovir): ۱۹۸۷
• لامیوودین (Lamivudine؛ 3TC؛ Epivir): ۱۹۹۵
• آباکاویر (Abacavir؛ Ziagen): ۱۹۹۸
• تنوفوویر دیسوپروکسیل فومارات (Tenofovir disoproxil fumarate؛ Viread): ۲۰۰۱
• امتریسیتابین (Emtricitabine؛ Emtriva): ۲۰۰۳

مهارکننده‌های پروتئاز

مهارکننده‌های پروتئاز (Protease Inhibitors) گروه دیگری از داروهای ضد HIV هستند.

پروتئاز یکی از آنزیم‌هایی است که HIV برای تولید ذرات ویروسی جدید و تکمیل چرخه تکثیر خود به آن نیاز دارد. مهار این آنزیم باعث اختلال در تولید ویروس‌های جدید و کاهش تکثیر HIV می‌شود.

برخی از مهارکننده‌های پروتئاز تأییدشده توسط FDA و سال تأیید آنها عبارت‌اند از:

• ساکویناویر (Saquinavir؛ Invirase): ۱۹۹۵
• ریتوناویر (Ritonavir؛ Norvir): ۱۹۹۶
• ایندیناویر (Indinavir؛ Crixivan): ۱۹۹۶
• نلفیناویر (Nelfinavir؛ Viracept): ۱۹۹۷
• لوپیناویر/ریتوناویر (Lopinavir/Ritonavir؛ Kaletra): ۲۰۰۰
• آتازاناویر (Atazanavir؛ Reyataz): ۲۰۰۳
• فوزامپرناویر (Fosamprenavir؛ Lexiva): ۲۰۰۳
• تیپراناویر (Tipranavir؛ Aptivus): ۲۰۰۵
• داروناویر (Darunavir؛ Prezista): ۲۰۰۶

برخی از این داروها یا اشکال دارویی آنها امروزه دیگر در دسترس نیستند.

مهارکننده‌های غیرنوکلئوزیدی رونوشت‌بردار معکوس (NNRTIs)

NNRTIها (Non-Nucleoside Reverse Transcriptase Inhibitors) نیز آنزیم رونوشت‌بردار معکوس HIV را مهار می‌کنند، اما مکانیسم اثر آنها با NRTIها متفاوت است.

این داروها با مهار عملکرد رونوشت‌بردار معکوس، مانع از تکمیل فرایندی می‌شوند که ویروس برای تبدیل RNA خود به DNA و ادامه چرخه تکثیر به آن نیاز دارد.

برخی از NNRTIهای تأییدشده توسط FDA و سال تأیید آنها عبارت‌اند از:

• نویراپین (Nevirapine؛ Viramune): ۱۹۹۶
• افاویرنز (Efavirenz؛ Sustiva): ۱۹۹۸
• اتراویرین (Etravirine؛ Intelence): ۲۰۰۸
• ریلپی‌ویرین (Rilpivirine؛ Edurant): ۲۰۱۱
• نویراپین با رهش طولانی‌اثر (Nevirapine extended-release؛ Viramune XR): ۲۰۱۱
• دوراویرین (Doravirine؛ Pifeltro): ۲۰۱۸
• ریلپی‌ویرین برای کودکان ۲ سال به بالا (Edurant PED): ۲۰۲۴

چهار NNRTI که برای شروع درمان HIV در برخی بیماران تأیید شده‌اند عبارت‌اند از:

دوراویرین، افاویرنز، نویراپین و ریلپی‌ویرین.

اتراویرین ممکن است در افرادی که مدتی تحت درمان ضدرتروویروسی بوده‌اند و نیاز به تغییر رژیم درمانی دارند، مورد استفاده قرار گیرد.

درمان HIV با HAART

درمان ضدرتروویروسی بسیار فعال (HAART) به استفاده از ترکیبی از سه یا بیشتر داروی ضدویروسی برای درمان HIV گفته می‌شود. از این روش با عنوان درمان ترکیبی ضدرتروویروسی (cART) نیز یاد می‌شود. این رویکرد در مقایسه با استفاده از تنها یک دارو، توانایی بیشتری در سرکوب ویروس دارد و تا سال ۱۹۹۷ به روش اصلی درمان HIV تبدیل شد.

در سال‌های نخست استفاده از HAART، افراد مبتلا به HIV مجبور بودند روزانه چندین قرص مصرف کنند. پیچیدگی این برنامه درمانی، در کنار عوارض جانبی داروها، رعایت منظم درمان را دشوار می‌کرد. بااین‌حال، در سال ۱۹۹۷ سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) دارویی با نام لامیوودین/زیدوودین (Combivir) را تأیید کرد که دو داروی ضد HIV را در یک قرص ترکیب می‌کرد و مصرف آن را ساده‌تر می‌ساخت.

سایر درمان‌های ترکیبی HIV و ایدز

درمان ضدرتروویروسی معمولاً شامل دو یا سه دارو از میان هفت گروه اصلی دارویی است. ترکیب داروهای مورد استفاده ممکن است در طول زمان و بر اساس شرایط بیمار تغییر کند.

در ادامه، تعدادی از داروهای ترکیبی ضد HIV که توسط FDA تأیید شده‌اند و سال تأیید آن‌ها آورده شده است. برخی از این فرآورده‌ها ممکن است دیگر در دسترس نباشند یا مصرف آن‌ها متوقف شده باشد:

• آباکاویر و لامی‌وودین (Epzicom): ۲۰۰۴
• آباکاویر، دولوتگراویر و لامی‌وودین (Triumeq، Triumeq PD): ۲۰۱۴، ۲۰۲۲
• آباکاویر، لامی‌وودین و زیدوودین (Trizivir): ۲۰۰۰
• آتازاناویر و کوبیسیستات (Evotaz): ۲۰۱۵
• بیکتگراویر، امتریسیتابین و تنوفوویر آلفنامید (Biktarvy): ۲۰۱۸
• کابوتگراویر و ریلوپیویرین (Cabenuva): ۲۰۲۱
• داروناویر و کوبیسیستات: ۲۰۱۵
• داروناویر، کوبیسیستات، امتریسیتابین و تنوفوویر آلفنامید (Symtuza): ۲۰۱۸
• دولوتگراویر و لامی‌وودین (Dovato): ۲۰۱۹
• دوراویرین، لامی‌وودین و تنوفوویر دیزوپروکسیل فومارات (Delstrigo): ۲۰۱۸
• دوراویرین و ایسلاتراویر (Idvynso): ۲۰۲۶
• افاویرنز، امتریسیتابین و تنوفوویر دیزوپروکسیل فومارات (Atripla): ۲۰۰۶
• افاویرنز، لامی‌وودین و تنوفوویر دیزوپروکسیل فومارات (Symfi، Symfi Lo): ۲۰۱۸
• الویتگراویر، کوبیسیستات، امتریسیتابین و تنوفوویر آلفنامید (Genvoya): ۲۰۱۵
• الویتگراویر، کوبیسیستات، امتریسیتابین و تنوفوویر دیزوپروکسیل فومارات (Stribild): ۲۰۱۲
• امتریسیتابین، ریلوپیویرین و تنوفوویر آلفنامید (Odefsey): ۲۰۱۶
• امتریسیتابین، ریلوپیویرین و تنوفوویر دیزوپروکسیل فومارات (Complera): ۲۰۱۱
• امتریسیتابین و تنوفوویر آلفنامید (Descovy): ۲۰۱۶
• امتریسیتابین و تنوفوویر دیزوپروکسیل فومارات (Truvada): ۲۰۰۴
• لامی‌وودین و تنوفوویر دیزوپروکسیل فومارات (Cimduo): ۲۰۱۸
• لامی‌وودین و زیدوودین (Combivir): ۱۹۹۷
• لوپیناویر و ریتوناویر (Kaletra): ۲۰۰۰
• بیکتگراویر و لناکاپاویر (Bixlenvo): ۲۰۲۶

داروهای پیشگیری پیش از مواجهه (PrEP)

PrEP نوعی دارو برای پیشگیری از ابتلا به HIV است. گزینه‌های مختلفی برای PrEP وجود دارد و فرد می‌تواند با کمک پزشک، مناسب‌ترین گزینه را انتخاب کند. زمانی که PrEP دقیقاً طبق دستور مصرف شود، می‌تواند خطر ابتلا به HIV را تقریباً به صفر برساند.

دو نوع قرص خوراکی و چند گزینه تزریقی برای PrEP مورد تأیید FDA قرار گرفته‌اند. مصرف دقیق داروها، یعنی در مواردی که لازم است به‌صورت روزانه، می‌تواند احتمال انتقال HIV از طریق رابطه جنسی را به میزان بسیار زیادی کاهش دهد. در افرادی که مواد مخدر را با سرنگ تزریق می‌کنند، PrEP می‌تواند خطر ابتلا به HIV را دست‌کم ۷۴ درصد کاهش دهد.

داروهای PrEP و سال تأیید آن‌ها عبارت‌اند از:

• امتریسیتابین و تنوفوویر دیزوپروکسیل فومارات (Truvada): ۲۰۱۲
• امتریسیتابین و تنوفوویر آلفنامید (Descovy): ۲۰۱۶
• تزریق کابوتگراویر (Apretude): ۲۰۲۱
• تزریق لناکاپاویر (Yeztugo): ۲۰۲۵

در صورت انتخاب Apretude، ابتدا دو تزریق با فاصله یک ماه انجام می‌شود و پس از آن تزریق‌ها هر دو ماه یک‌بار ادامه پیدا می‌کنند. در مورد Yeztugo، تزریق معمولاً دو بار در سال انجام می‌شود.

بر اساس توصیه‌های گروه ویژه خدمات پیشگیرانه ایالات متحده (USPSTF)، افرادی که آزمایش HIV آن‌ها منفی است اما احتمال مواجهه با ویروس در آن‌ها بالاست، باید استفاده از PrEP را در نظر بگیرند. خطر ابتلا به HIV در شرایطی مانند رابطه جنسی واژینال یا مقعدی با فرد مبتلا به HIV، داشتن رابطه جنسی محافظت‌نشده به‌طور مکرر با چند شریک جنسی، یا تزریق مواد مخدر و استفاده مشترک از سرنگ بیشتر است.

مهارکننده‌های اینتگراز

در سال ۲۰۰۷، FDA داروی رالtegravir (Isentress) را تأیید کرد که نخستین داروی مهارکننده انتقال رشته‌ای اینتگراز یا INSTI بود.

مهارکننده‌های اینتگراز، فعالیت آنزیم اینتگراز را مختل می‌کنند. این آنزیم برای وارد شدن ماده ژنتیکی HIV به DNA سلول‌های CD4 ضروری است. سلول‌های CD4 از سلول‌های سفید خون هستند و نقش مهمی در عملکرد سیستم ایمنی دارند. پس از ورود ماده ژنتیکی HIV به DNA سلول، ویروس می‌تواند از سازوکار سلول برای تکثیر خود استفاده کند. داروهای INSTI این فرایند را مهار می‌کنند.

از مهارکننده‌های اینتگراز مورد استفاده برای درمان HIV می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• رالtegravir (Isentress، Isentress HD): ۲۰۰۷، ۲۰۱۷
• دولوتگراویر (Tivicay، Tivicay PD): ۲۰۲۰
• کابوتگراویر (Vocabria): ۲۰۲۱

کابوتگراویر یکی از داروهای جدیدتر این گروه است. این دارو برای درمان HIV در بزرگسالانی تأیید شده است که قبلاً تحت درمان‌های دیگر قرار گرفته‌اند و به سرکوب ویروسی دست یافته‌اند.

آنتی‌بادی مونوکلونال برای درمان HIV

بدن انسان برای شناسایی و از بین بردن عوامل بیماری‌زا آنتی‌بادی تولید می‌کند. آنتی‌بادی‌های مونوکلونال نوعی آنتی‌بادی هستند که در آزمایشگاه تولید می‌شوند و در درمان بیماری‌های مختلف، از جمله برخی سرطان‌ها، کاربرد دارند.

در درمان HIV، این داروها می‌توانند به پروتئین‌های مشخصی روی ویروس متصل شوند و با مختل کردن عملکرد آن‌ها به مهار عفونت کمک کنند.

ایبالیزوماب (Ibalizumab؛ Trogarzo) در سال ۲۰۱۸ تأیید شد و یکی از داروهای مونوکلونال آنتی‌بادی مورد استفاده برای درمان HIV است. این دارو باید همراه با سایر داروهای ضدرتروویروسی مصرف شود. معمولاً در افرادی مطرح می‌شود که مدت طولانی تحت درمان ضدرتروویروسی بوده‌اند و رژیم درمانی فعلی آن‌ها دیگر کنترل مناسبی بر ویروس ایجاد نمی‌کند.

آینده درمان HIV

درمان مداوم ضدرتروویروسی (ART) می‌تواند میزان HIV را در بدن به‌شدت کاهش دهد و در نتیجه احتمال بروز علائم و همچنین انتقال ویروس به دیگران را کاهش دهد. بااین‌حال، در حال حاضر افراد مبتلا به HIV برای حفظ سرکوب ویروسی و سلامت سیستم ایمنی باید درمان ضدرتروویروسی را به‌طور منظم و طولانی‌مدت ادامه دهند.

درمان‌های آینده HIV ممکن است این وضعیت را تغییر دهند. برخی از روش‌های در حال بررسی عبارت‌اند از:

• داروهای طولانی‌اثرتر که با فاصله زمانی بیشتری مصرف یا تزریق شوند
• آنتی‌بادی‌هایی که به سیستم ایمنی کمک می‌کنند سلول‌های آلوده به HIV را شناسایی و از بین ببرد
• واکسن‌های درمانی که سیستم ایمنی را برای مقابله بهتر با HIV تحریک می‌کنند
• سلول‌های ایمنی مهندسی‌شده ژنتیکی که در برابر HIV مقاوم باشند
• روش‌های ایمنی‌درمانی که بتوانند زمینه‌ای برای درمان یا حذف پایدار HIV فراهم کنند

پژوهش‌های گسترده‌ای برای یافتن روش‌هایی در حال انجام است که بتوانند HIV را برای مدت طولانی یا حتی به‌صورت پایدار سرکوب کنند. کارآزمایی‌های بالینی نیز یکی از مسیرهای اصلی توسعه این درمان‌ها هستند.

نکات مهم

امروزه بیش از ۳۰ داروی مختلف برای درمان HIV در دسترس هستند. در بسیاری از موارد، کنترل ویروس با یک قرص در روز امکان‌پذیر است. شروع زودهنگام درمان ضدرتروویروسی می‌تواند از پیشرفت بیماری و بروز ایدز و عوارض مرتبط با HIV، از جمله برخی سرطان‌ها، پیشگیری کند.

درمان HIV همچنین می‌تواند احتمال انتقال ویروس به شریک جنسی را به میزان چشمگیری کاهش دهد. اگرچه در حال حاضر درمان قطعی و عمومی برای HIV وجود ندارد، درمان مناسب می‌تواند ویروس را به‌خوبی سرکوب کند و به فرد اجازه دهد زندگی سالم و طولانی‌مدتی داشته باشد.

پرسش‌های متداول درباره تاریخچه HIV

چه زمانی درمان یا cure برای HIV پیدا شد؟

در حال حاضر درمان قطعی و تأییدشده‌ای برای HIV وجود ندارد. بااین‌حال، برخی موارد نادر نشان داده‌اند که پیوند سلول‌های بنیادی یا مغز استخوان در شرایط خاص ممکن است به پاک شدن طولانی‌مدت HIV از بدن منجر شود.

در سال ۲۰۰۷، مردی مبتلا به HIV که به دلیل لوسمی تحت پیوند سلول‌های بنیادی قرار گرفته بود، سه ماه پس از پیوند دیگر آزمایش مثبت HIV نداشت. از او با عنوان «بیمار برلین» (Berlin Patient) یاد می‌شود. پس از آن نیز چند مورد دیگر از افرادی گزارش شده است که احتمال می‌رود پس از دریافت درمان‌های بسیار خاص، به بهبودی پایدار از HIV دست یافته باشند.

نخستین موارد ایدز چه زمانی گزارش شد؟

در سال ۱۹۸۱، نخستین موارد شناخته‌شده ایدز در ایالات متحده گزارش شد. پیش از آن، تعدادی از مردان جوان در نیویورک و کالیفرنیا با عفونت‌ها و بیماری‌هایی مراجعه کرده بودند که معمولاً در افراد دارای سیستم ایمنی بسیار ضعیف دیده می‌شدند. این موارد بعدها به‌عنوان نشانه‌هایی از آغاز همه‌گیری HIV/AIDS شناخته شدند.

چه کسی درمان ایدز را کشف کرد؟

در حال حاضر درمان قطعی برای ایدز وجود ندارد و پژوهشگران در سراسر جهان همچنان به دنبال راهی برای درمان HIV هستند.

مصرف منظم ART می‌تواند میزان ویروس را در خون تا سطح غیرقابل‌تشخیص (Undetectable) کاهش دهد. در فردی که به سرکوب ویروسی پایدار و غیرقابل‌تشخیص دست یافته است، خطر انتقال HIV از طریق رابطه جنسی به‌شدت کاهش می‌یابد.

درمان HIV چگونه تغییر کرده است؟

در سال ۱۹۸۷، آزیدوتیمیدین (AZT یا زیدوودین) نخستین دارویی بود که از سوی FDA برای درمان HIV/AIDS تأیید شد. AZT به افزایش طول عمر بیماران کمک کرد، اما هنگامی که به‌تنهایی مصرف می‌شد، نمی‌توانست تکثیر ویروس را به‌طور کامل مهار کند.

امروزه استفاده از ترکیب چند داروی ضدرتروویروسی می‌تواند بار ویروسی HIV را آن‌قدر کاهش دهد که ویروس در آزمایش‌های معمول قابل شناسایی نباشد.

مؤثرترین درمان HIV چیست؟

درمان ضدرتروویروسی (ART) شامل مجموعه‌ای از داروها برای کنترل HIV است. امروزه بسته به شرایط فرد، درمان می‌تواند شامل ترکیبی از داروهای خوراکی یا تزریقی باشد که ممکن است روزانه، هر دو ماه یک‌بار یا در فواصل طولانی‌تر مصرف شوند.

رژیم درمانی مناسب برای هر فرد ممکن است متفاوت باشد و در طول زمان نیز بر اساس پاسخ به درمان، عوارض دارویی، مقاومت ویروسی و سایر شرایط پزشکی تغییر کند.