آنچه در این مطلب خواهید خواند
در مسیر بهبودی از اختلال مصرف مواد افیونی، بعضی روزها دوری از مصرف مواد بسیار دشوارتر از روزهای دیگر است. در واقع، حدود ۴۰ تا ۶۰ درصد افراد مبتلا به اختلال مصرف مواد (SUD) در مقطعی دچار عود می‌شوند. برای کاهش احتمال عود، آشنایی با محرک‌های شخصی و یادگیری راه‌های اجتناب یا مقابله با آن‌ها می‌تواند بسیار کمک‌کننده باشد.
عود چیست؟
وقتی فرد پس از مدتی قطع مصرف، دوباره شروع به مصرف مواد افیونی می‌کند، به این وضعیت عود گفته می‌شود. این اتفاق ممکن است پس از پایان درمان اختلال مصرف مواد افیونی رخ دهد. اما عود به این معنی نیست که درمان ناموفق بوده است. بلکه می‌تواند نشان دهد که فرد به شروع دوباره درمان، تغییر روش درمان یا اضافه کردن بخش‌های جدیدی به برنامه درمانی نیاز دارد.
چرا برخی افراد پس از درمان دوباره به مصرف روی می‌آورند؟ چون اعتیاد یک بیماری مزمن و طولانی‌مدت است و خطر عود بخشی از این بیماری محسوب می‌شود. وقتی فرد به مواد افیونی وابسته می‌شود، مغز او به حضور این مواد وابستگی پیدا می‌کند.
پس از شروع روند بهبودی و قطع مصرف مواد افیونی، ممکن است فرد دچار علائم ترک شود؛ یعنی عوارض جسمی، روانی و عاطفی که پس از قطع یک ماده ایجاد می‌شوند. این علائم می‌توانند باعث شوند فرد بدون مواد افیونی احساس طبیعی نداشته باشد. در نتیجه، ممکن است میل شدیدی به مصرف دوباره پیدا کند و این موضوع به عود منجر شود.
چه عواملی می‌توانند باعث عود مصرف مواد افیونی شوند؟
بسیاری از رویدادهای عاطفی و جسمی می‌توانند فرد را به سمت مصرف دوباره مواد افیونی سوق دهند. این محرک‌های عود در افراد مختلف متفاوت هستند.
محرک‌ها را می‌توان به دو گروه اصلی تقسیم کرد: محرک‌های بیرونی و محرک‌های درونی.
محرک‌های بیرونی شامل مکان‌ها، افراد و فعالیت‌هایی هستند که فرد را به یاد مصرف مواد افیونی می‌اندازند یا او را به مصرف دوباره ترغیب می‌کنند. محرک‌های درونی نیز احساسات و هیجاناتی هستند که فرد را به سمت مصرف سوق می‌دهند.
بهتر است درباره محرک‌های شخصی خود فکر کنید و آن‌ها را یادداشت کنید. این کار کمک می‌کند نقاط آسیب‌پذیر خود را بشناسید و از قبل برای زمانی که با یکی از این محرک‌ها روبه‌رو می‌شوید، برنامه داشته باشید.
برخی از محرک‌های شایع عبارت‌اند از:
استرس
هر نوع استرس، چه کوتاه‌مدت و چه طولانی‌مدت، می‌تواند باعث عود مصرف مواد افیونی شود. متخصصان معتقدند استرس یکی از مهم‌ترین دلایلی است که باعث می‌شود افراد دوباره به مصرف مواد روی بیاورند.
عوامل استرس‌زا، مانند مشکلات کاری، خانوادگی یا سایر روابط، همیشه تحت کنترل شما نیستند؛ اما می‌توانید یاد بگیرید چگونه استرس را کاهش دهید و بهتر با آن کنار بیایید. یک روان‌درمانگر می‌تواند روش‌های مدیریت استرس را به شما آموزش دهد.
احساسات دشوار
ممکن است فرد در ابتدا برای مقابله با احساسات سخت و ناخوشایند به مصرف مواد افیونی روی آورده باشد. اگر این احساسات دوباره بازگردند، ممکن است وسوسه شود که دوباره به مواد پناه ببرد.
شما نمی‌توانید از تمام احساسات منفی مانند احساس گناه، غم یا خشم دوری کنید، اما می‌توانید راه‌های سالم‌تری برای کنار آمدن با آن‌ها یاد بگیرید تا باعث عود نشوند.
در جلسات روان‌درمانی می‌توان روش‌های سالم‌تر آرام‌کردن خود و مقابله با احساسات دشوار را آموخت تا هنگام احساس ناراحتی، فرد به سراغ مواد افیونی نرود.
اعتمادبه‌نفس بیش از حد
در دوران بهبودی ممکن است احساس کنید دیگر لازم نیست نگران محرک‌های عود باشید. شاید تصور کنید کنترل شرایط را در دست دارید و می‌توانید فقط یک بار دوباره مصرف کنید.
اما این تصور واقع‌بینانه نیست. اعتیاد یک بیماری مزمن است و حتی یک بار مصرف می‌تواند احتمال بازگشت کامل به مصرف را افزایش دهد.
بیماری‌های جسمی یا روانی
افسردگی، اضطراب و سایر بیماری‌های روانی اغلب همراه با اختلالات مصرف مواد دیده می‌شوند. این مشکلات می‌توانند احساسات و موقعیت‌هایی ایجاد کنند که محرک عود باشند. حتی خود این بیماری‌ها ممکن است برای فرد به‌عنوان محرک عمل کنند.
بیماری‌های جسمی و درد نیز به دلیل فشاری که بر جسم و ذهن وارد می‌کنند، می‌توانند خطر عود را افزایش دهند.
درمان سایر مشکلات جسمی یا روانی می‌تواند به حفظ روند بهبودی کمک کند. هر زمان برای یک مشکل پزشکی به پزشک مراجعه می‌کنید، به او بگویید که در حال بهبودی از اختلال مصرف مواد افیونی هستید. پزشک می‌تواند درمان‌هایی را انتخاب کند که خطر وابستگی و اعتیاد کمتری داشته باشند.
انزوا
وقتی افرادی در اطراف شما نباشند که به شما احساس مسئولیت‌پذیری بدهند و از روند بهبودی‌تان حمایت کنند، احتمال عود ممکن است بیشتر شود.
اضطراب اجتماعی در افراد در حال بهبودی شایع است، اما زمانی که تنها هستید، راحت‌تر ممکن است دوباره به مصرف مواد افیونی یا سایر مواد روی بیاورید.
برای جلوگیری از انزوا، بهتر است یک دوست نزدیک یا فرد مورد اعتماد و حامی در کنار خود داشته باشید که بتوانید در مواقع دشوار با او تماس بگیرید و از او کمک بخواهید.
روابط عاطفی
فرازونشیب‌های یک رابطه عاطفی، به‌ویژه زمانی که رابطه با یک جدایی تلخ به پایان می‌رسد، می‌تواند محرک عود باشد.
مطالب بیشتری برای شما داریم
موضوع موردنظر خود را انتخاب کنید و به مجموعه‌ای از مطالب پزشکی و سلامت دسترسی داشته باشید.
در دوران بهبودی، مهم است که روی خودتان و سلامت‌تان تمرکز کنید. برخی متخصصان توصیه می‌کنند فرد در سال اول بهبودی از اعتیاد وارد رابطه عاطفی جدید نشود.
اگر درگیر مشکلات عاطفی یا جدایی شدید، داشتن حمایت یک حامی، دوست یا متخصص مورد اعتماد حوزه سلامت اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.
جشن گرفتن موفقیت‌ها
شاید شغل جدیدی پیدا کرده باشید، فارغ‌التحصیل شده باشید یا در محل کار ارتقا گرفته باشید. ممکن است وسوسه شوید که برای جشن گرفتن این موفقیت، از مواد افیونی استفاده کنید.
اما به یاد داشته باشید که حتی یک بار مصرف هم می‌تواند به عود منجر شود. انتخاب سالم‌تر این است که برای موفقیت‌ها و دستاوردهای مهم زندگی، جشن‌هایی بدون مصرف مواد ترتیب دهید.
محیط‌هایی که در آن‌ها مواد در دسترس است
چه از قبل برنامه‌ریزی کرده باشید و چه نه، ممکن است در موقعیتی قرار بگیرید که افراد دیگر در حال مصرف مواد افیونی باشند.
ممکن است در کنار فردی باشید که مرتب مواد افیونی مصرف می‌کند یا به شکل دیگری شما را تحریک می‌کند. چنین موقعیت‌هایی می‌توانند وسوسه مصرف دوباره را افزایش دهند.
به افراد و مکان‌هایی که ممکن است شما را وسوسه کنند فکر کنید و آن‌ها را در فهرست محرک‌های خود قرار دهید تا بتوانید از آن‌ها دوری کنید. این موارد ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- دوستان، اعضای خانواده یا افراد دیگری که در زندگی شما مواد افیونی مصرف می‌کنند
- افرادی که درک درستی از روند بهبودی ندارند یا درباره شما قضاوت ناعادلانه می‌کنند
- برخی محله‌ها یا خانه‌ها
- بارها و کلوپ‌ها
- مکان‌هایی که قبلاً در آن‌ها مواد افیونی مصرف می‌کردید، مانند اتاق هتل
خاطرات
اگرچه می‌دانید مصرف نادرست مواد افیونی برای شما مضر است، ممکن است گاهی نسبت به دوره‌ای که مصرف می‌کردید احساس نوستالژی داشته باشید و دلتان برای آن دوران یا حال و هوایی که در آن زمان داشتید تنگ شود.
اگر متوجه شدید که زیاد به مصرف گذشته فکر می‌کنید، با یک حامی، روان‌درمانگر، مشاور یا فرد مورد اعتماد صحبت کنید. آن‌ها می‌توانند به شما کمک کنند به یاد بیاورید چرا ادامه دادن مسیر بهبودی اهمیت دارد.
HALT
این واژه مخفف چهار وضعیت است:
H = Hungry: گرسنه
A = Angry: عصبانی
L = Lonely: تنها
T = Tired: خسته
وقتی این چهار نیاز اساسی برآورده نشوند، ممکن است شما را نسبت به محرک‌های عود آسیب‌پذیرتر کنند یا شدت سایر محرک‌ها را افزایش دهند.
همچنین این شرایط می‌توانند توانایی شما برای مقابله مؤثر با استرس را کاهش دهند و باعث شوند تصمیم‌های تکانشی بیشتری بگیرید.
برای پیشگیری از این محرک‌ها:
- برای مدیریت خشم، تمرین‌های ذهن‌آگاهی یا روش‌های مشابه را یاد بگیرید.
- وعده‌های غذایی خود را از قبل برنامه‌ریزی کنید تا گرسنگی ناگهانی شما را غافلگیر نکند.
- برای جلوگیری از تنهایی، ارتباط خود را با افراد مورد علاقه‌تان حفظ کنید.
- برنامه منظمی برای خواب داشته باشید.
اگر دچار عود شدید، چه باید کرد؟
اگر دوباره به مصرف مواد افیونی روی آوردید، آن را شکست تلقی نکنید. عود می‌تواند نشانه‌ای باشد که شما به درمان بیشتری نیاز دارید و فرصتی است برای اینکه دوباره مسیر بهبودی را در پیش بگیرید.
برای عبور از عود، دریافت درمان اهمیت زیادی دارد.
بعد از عود، ابتدا با یکی از نزدیکان مورد اعتماد که در مسیر پاکی و بهبودی از شما حمایت می‌کند یا با یک متخصص سلامت تماس بگیرید. یک عضو قابل اعتماد خانواده یا دوست می‌تواند به شما کمک کند قدم بعدی را برای بازگشت به یک روند سالم بردارید.
با پزشک یا روان‌درمانگر درباره برنامه‌های سم‌زدایی یا مدیریت علائم ترک صحبت کنید تا علائم ترک پس از عود به‌درستی کنترل شوند. این علائم ممکن است در ابتدا شدید باشند، اما معمولاً پس از چند روز شروع به بهتر شدن می‌کنند.
پس از آن، می‌توانید وارد یک برنامه توانبخشی سرپایی یا بستری شوید.
اگر عود شدید بوده است، ممکن است مناسب باشد در یک برنامه توانبخشی اقامتی یا بستری شرکت کنید تا باقی دوره درمان را در مرکز درمانی بگذرانید.
اگر قبلاً یک دوره درمان را پشت سر گذاشته‌اید و عود شما کوتاه‌مدت بوده است، ممکن است درمان سرپایی برایتان مناسب باشد. در برنامه‌های سرپایی، فرد ضمن دریافت درمان می‌تواند فعالیت‌های روزمره خود را نیز ادامه دهد.
همچنین می‌توانید برنامه درمانی خود را تغییر دهید و مواردی مانند مشاوره بیشتر، گروه‌های خودیاری یا مدیریت دارویی را به آن اضافه کنید.
