اعتیاد به مواد افیونی یک بیماری طولانی‌مدت است که می‌توان آن را کنترل و درمان کرد. درست مانند بیماری‌های مزمنی مثل فشار خون بالا و دیابت، در روند بهبودی نیز ممکن است مشکلاتی مانند عود مصرف رخ دهد. حدود نیمی از افرادی که دچار اختلال مصرف مواد افیونی هستند، ممکن است دوباره به مصرف روی بیاورند. بنابراین، نباید عود را پایان مسیر بهبودی بدانید؛ بلکه می‌توان آن را یک انحراف موقت در مسیر رسیدن به سلامت پایدار در نظر گرفت. اگر دوباره مصرف کردید، بهتر است خودتان را با احساساتی مانند شرم و پشیمانی سرزنش نکنید. در عوض، می‌توانید از این تجربه درس بگیرید تا در تلاش‌های بعدی برای بهبودی، قوی‌تر و آماده‌تر باشید.
چرا افراد دوباره به مصرف مواد برمی‌گردند؟
هیچ دلیل واحدی برای عود وجود ندارد. اما شناخت عواملی که ممکن است شما را به سمت مصرف دوباره سوق دهند می‌تواند به پیشگیری از عود کمک کند. همچنین، اگر دوباره مصرف کردید، زمانی که بدانید چه چیزی محرک شروع مجدد مصرف بوده است، می‌توانید سریع‌تر به مسیر درمان و بهبودی برگردید و نتیجه بهتری بگیرید.
در بسیاری از موارد، افراد زمانی دچار عود می‌شوند که تلاش می‌کنند بدون کمک دیگران مصرف مواد را ترک کنند. بیشتر افرادی که برای کمک گرفتن اقدام می‌کنند، ابتدا از دوستان و افراد هم‌تجربه، آموزش و مشاوره کمک می‌گیرند. با این حال، درمان دارویی همراه با حمایت‌های روانی و رفتاری مؤثرترین روش شناخته شده است. داروهایی که معمولاً برای درمان اختلال مصرف مواد افیونی تجویز می‌شوند عبارت‌اند از:
- متادون و بوپرنورفین؛ این داروها به‌گونه‌ای مشابه مواد افیونی بر مغز اثر می‌گذارند، اما حالت سرخوشی و نشئگی ناشی از مواد مخدر را ایجاد نمی‌کنند.
- نالتروکسان؛ این دارو اثر مواد افیونی را بر مغز مسدود می‌کند.
یکی دیگر از دلایل شایع عود، تلاش برای «امتحان کردن» دوران پاکی است. ممکن است فرد تصور کند مصرف مواد را دیگر می‌تواند کنترل کند و مثلاً در تعطیلات یا مناسبت‌های خاص دوباره مصرف کند، بدون اینکه به مصرف منظم برگردد.
عوامل دیگر عبارت‌اند از:
- هوس شدید یا میل به مصرف مواد
- موقعیت‌های پراسترس در خانه، محل کار یا روابط عاطفی
- ناتوانی در مدیریت دردهای روحی یا جسمی بدون کمک مواد
- این تصور که مصرف ماده‌ای غیر از ماده‌ای که فرد به آن وابسته بوده، آسیب کمتری دارد
- ناتوانی در دوری از افراد، مکان‌ها یا چیزهایی که فرد را به یاد مصرف مواد می‌اندازند
- نداشتن یک شبکه حمایتی مناسب در دوران ترک و بهبودی
- شروع درمان به دلیل فشار دیگران، نه به دلیل آمادگی و تصمیم شخصی
- شرکت نکردن در جلسات حمایتی یا خودیاری مربوط به بهبودی، یا مشارکت نکردن در این جلسات
چه کسانی بیشتر در معرض عود هستند؟
بر اساس یک مطالعه، عوامل خطر عود ممکن است در زنان و مردان متفاوت باشد. در زنان، وجود علائم ترک، افسردگی یا علائم اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) با خطر بیشتر عود همراه بوده است. در مردان، افرادی که از چند نوع ماده به‌طور نادرست استفاده می‌کردند و سابقه اختلالات رفتاری داشتند، بیشتر در معرض عود بودند. در هر دو جنس، سن پایین‌تر نیز با افزایش خطر عود همراه بود.
در طول دوران بهبودی، ممکن است گاهی دوباره به مصرف مواد فکر کنید. این موضوع طبیعی است. اما اگر افکار مربوط به مصرف به‌طور مکرر و آزاردهنده ظاهر شوند، رفتاردرمانی و روان‌درمانی می‌توانند به شما کمک کنند تا روش‌های مناسب‌تری برای مقابله با این افکار و تمایلات پیدا کنید.
عود و خطر اوردوز
وقتی پس از مدتی قطع مصرف مواد افیونی دوباره مصرف را آغاز می‌کنید، احتمال اوردوز (مصرف بیش‌ازحد و مسمومیت خطرناک) بیشتر می‌شود. دلیل آن این است که تحمل بدن نسبت به ماده کاهش پیدا کرده است. بنابراین، مقداری از ماده که قبلاً مصرف می‌کردید، ممکن است اکنون برای بدن شما بیش از حد باشد.
خطر اوردوز به‌ویژه در موارد زیر بیشتر است:
- قبلاً اوردوز داشته‌اید.
- روزانه بیش از ۱۰۰ میلی‌گرم داروی افیونی مصرف می‌کنید.
- به‌تازگی از زندان یا یک مرکز بازتوانی بستری ترخیص شده‌اید.
- مواد افیونی را همراه با الکل یا سایر مواد و داروها مصرف می‌کنید.
آمارها نشان می‌دهند که احتمال وقوع اوردوز کشنده، در چهار هفته نخست درمان و همچنین چهار هفته پس از پایان درمان بیشتر است.
مطالب بیشتری برای شما داریم
موضوع موردنظر خود را انتخاب کنید و به مجموعه‌ای از مطالب پزشکی و سلامت دسترسی داشته باشید.
اگر دوباره مصرف کردم، چگونه خطر را کاهش دهم؟
برای همه افراد، اجتناب کامل از مصرف مواد ممکن است در کوتاه‌مدت امکان‌پذیر نباشد. روش‌هایی مانند کاهش آسیب (Harm Reduction) این واقعیت را در نظر می‌گیرند و تلاش می‌کنند بدون سرزنش، انگ‌زنی یا قضاوت، به افراد در هر مرحله‌ای از مصرف که هستند کمک کنند. حتی تغییرات کوچک در شیوه مصرف می‌تواند خطر اوردوز و ابتلا به بیماری‌هایی مانند HIV و هپاتیت C را کاهش دهد و حتی از گرفتار شدن در مشکلات قانونی جلوگیری کند.
اگر دوباره مصرف می‌کنید، رعایت نکات زیر اهمیت ویژه‌ای دارد:
- از سرنگ و وسایل تزریق استریل و تمیز استفاده کنید و آن‌ها را با دیگران به اشتراک نگذارید.
- از ترکیب مواد مختلف و مصرف دوزهای بالا خودداری کنید.
- هرگز به‌تنهایی مواد مصرف نکنید.
همچنین بهتر است خودتان، دوستان نزدیک و اعضای خانواده‌تان نالوکسان (Naloxone) مانند Narcan یا Rextovy را در دسترس داشته باشید و نحوه استفاده از آن را بدانید. نالوکسان می‌تواند اوردوز ناشی از مواد افیونی مانند هروئین، فنتانیل و داروهای افیونی تجویزی مانند مورفین و کدئین را به‌طور موقت و ایمن برطرف کند. این دارو با بازگرداندن تنفس و خنثی کردن اثر مواد افیونی در مغز عمل می‌کند.
نکته مهم این است که فرد دچار اوردوز نمی‌تواند خودش نالوکسان را به خودش تزریق یا استفاده کند. بنابراین، اگر نالوکسان در اختیار دارید، حتماً فردی که در کنار شماست باید نحوه استفاده از آن را بداند.
بعد از عود چه کاری باید انجام دهم؟
ممکن است برای شما دشوار باشد که پس از عود دوباره مصرف مواد را متوقف کنید. در چنین شرایطی، هدف اصلی می‌تواند کاهش آسیب باشد. اما اگر آماده‌اید که دوباره مسیر بهبودی را آغاز کنید، ممکن است لازم باشد درمان بستری یا سرپایی را از سر بگیرید، برنامه درمانی‌تان را متناسب با شرایط جدید تغییر دهید یا حتی روش درمان را به‌طور کامل عوض کنید.
هیچ برنامه درمانی واحدی برای همه افراد وجود ندارد. شما و پزشک یا تیم درمانی‌تان باید با همکاری یکدیگر، روشی را پیدا کنید که با شرایط و نیازهای شخصی شما سازگار باشد.
راه‌های دیگری که می‌توانند به شما کمک کنند عبارت‌اند از:
- زمانی که به کمک نیاز دارید، کمک بگیرید. ترک مصرف به‌تنهایی بسیار دشوار است.
- از روان‌درمانی برای تغییر افکار منفی و پیدا کردن راه‌های سالم‌تر برای مقابله با مشکلات استفاده کنید.
- حتی اگر یک شکست به عود کامل منجر نشده باشد، آن را فرصتی برای یادگیری و شناخت بهتر خودتان بدانید.
- به مراقبت از خود توجه کنید؛ خواب کافی داشته باشید، تغذیه مناسبی داشته باشید و با خودتان مهربان باشید.
- به برنامه و قوانینی که شما و تیم درمانی‌تان برای روند بهبودی تعیین کرده‌اید پایبند بمانید.
متخصصان معتقدند برای اینکه فرد بتواند به‌طور پایدار زندگی همراه با مصرف مواد را کنار بگذارد، لازم است سبک و شرایط زندگی جدیدی ایجاد کند که احتمال عود را کاهش دهد.
طبیعی است که اگر بعد از هفته‌ها، ماه‌ها یا حتی سال‌ها پاکی دوباره دچار عود شوید، احساس ناامیدی یا ناراحتی کنید. اما یک واقعیت مهم را به خاطر داشته باشید: اشتباه کردن انسانی است و بخش مهمی از بهبودی، توانایی بخشیدن خود و دوباره شروع کردن است. با گذشت زمان و با صبر و حوصله، می‌توانید نشانه‌های هشداردهنده عود را بهتر بشناسید و راه‌های مؤثرتری برای حفظ پاکی و ادامه مسیر بهبودی پیدا کنید.
