آنچه در این مطلب خواهید خواند
آسم چیست و چه ارتباطی با آلرژی دارد؟
آسم و آلرژی اغلب با یکدیگر ارتباط دارند. آسم بیماری‌ای است که شاخه‌های نای، یعنی لوله‌های برونشی (نایژه‌ها) را درگیر می‌کند. این مجاری هوا را به داخل ریه‌ها هدایت می‌کنند و هنگام بازدم، هوا را از ریه‌ها خارج می‌سازند. آسم انواع مختلفی دارد.
آسم آلرژیک نوعی آسم است که در اثر واکنش آلرژیک به موادی مانند گرده گیاهان یا هاگ قارچ‌ها ایجاد می‌شود. بر اساس اعلام عضو انجمن آسم و آلرژی ایران با ۹ تا ۱۳ درصد گروه‌های سنی مختلف در کشور به بیماری آسم مبتلا هستند، پزشک کلینیک آسم و آلرژی سازمان جهاد دانشگاهی علوم‌پزشکی تهران درباره آسم کودکان توضیح داد: اکثر «آسم کودکان» از نوع آسم آلرژیک است؛ در حالی که عوامل آلرژیک و غیرآلرژیک به طور برابر در ابتلای آسم بزرگسالان نقش دارند.
در شرایط طبیعی، هوا از طریق بینی و نای وارد مجاری برونشی می‌شود. در انتهای این مجاری، کیسه‌های هوایی بسیار کوچکی به نام آلوئول‌ها (کیسه‌های هوایی ریه) قرار دارند. این کیسه‌ها اکسیژن موجود در هوای تازه را به خون منتقل می‌کنند و در مقابل، دی‌اکسیدکربن را از خون دریافت می‌کنند تا هنگام بازدم از بدن خارج شود.
هنگام تنفس طبیعی، عضلاتی که مجاری هوایی را احاطه کرده‌اند، در حالت استراحت قرار دارند و هوا به‌راحتی جریان پیدا می‌کند. اما هنگام بروز حمله آسم، سه تغییر اصلی رخ می‌دهد که عبور آزادانه هوا را در مجاری تنفسی مختل می‌کند:
- انقباض عضلات اطراف مجاری هوایی: عضلاتی که دور مجاری تنفسی قرار دارند منقبض می‌شوند و باعث تنگ‌شدن این مجاری می‌شوند. به این وضعیت «برونکواسپاسم» یا اسپاسم نایژه‌ها گفته می‌شود.
- تورم و التهاب دیواره مجاری هوایی: پوشش داخلی مجاری تنفسی متورم و ملتهب می‌شود.
- افزایش تولید مخاط: سلول‌های پوشاننده مجاری هوایی، مخاط بیشتری تولید می‌کنند که معمولاً غلیظ‌تر از حالت طبیعی است.
تنگ‌شدن مجاری تنفسی باعث می‌شود ورود هوا به ریه‌ها و خروج آن از ریه‌ها دشوارتر شود. در نتیجه، فرد مبتلا به آسم احساس می‌کند هوای کافی دریافت نمی‌کند. مجموع این تغییرات، تنفس را با مشکل مواجه می‌کند.
شایع‌ترین علائم آسم کدام‌اند؟
علائم آسم زمانی بروز می‌کنند که تغییرات گفته‌شده در مجاری هوایی رخ دهند. فاصله بین حملات آسم در افراد مختلف متفاوت است؛ برخی ممکن است برای مدت طولانی هیچ حمله‌ای نداشته باشند، درحالی‌که برخی دیگر تقریباً هر روز علائمی را تجربه می‌کنند.
شایع‌ترین علائم آسم عبارت‌اند از:
- سرفه مکرر، به‌ویژه هنگام شب
- تنگی نفس یا احساس دشواری در تنفس
- خس‌خس سینه
- احساس گرفتگی، درد یا فشار در قفسه سینه
علائم آسم در همه افراد یکسان نیستند. ممکن است فردی همه این علائم را نداشته باشد یا علائم متفاوتی را در زمان‌های مختلف تجربه کند. حتی در یک فرد، شدت و نوع علائم می‌تواند از یک حمله به حمله دیگر تغییر کند؛ به‌طوری‌که یک حمله خفیف و حمله‌ای دیگر شدید باشد.
حملات خفیف آسم شایع‌تر هستند و معمولاً مجاری هوایی طی چند دقیقه تا چند ساعت دوباره باز می‌شوند. حملات شدید کمتر رخ می‌دهند، اما مدت بیشتری ادامه پیدا می‌کنند و به مراقبت پزشکی فوری نیاز دارند.
تشخیص و درمان حتی علائم خفیف آسم اهمیت دارد؛ زیرا می‌تواند به پیشگیری از حملات شدید و کنترل بهتر بیماری کمک کند.
اگر فرد هم‌زمان به آسم و آلرژی مبتلا باشد، تماس با ماده حساسیت‌زایی که باعث واکنش آلرژیک می‌شود، ممکن است علائم آسم را تشدید کند.
علائم هشداردهنده اولیه حمله آسم چیست؟
علائم هشداردهنده اولیه، پیش از بروز علائم واضح‌تر آسم ظاهر می‌شوند و می‌توانند نشان دهند که بیماری در حال بدترشدن است.
این علائم عبارت‌اند از:
- سرفه مکرر، به‌ویژه در طول شب
- زود نفس‌نفس‌زدن یا بروز تنگی نفس
- احساس خستگی یا ضعف شدید هنگام فعالیت بدنی، به‌خصوص اگر همراه با خس‌خس سینه، سرفه یا تنگی نفس باشد
- کاهش یا تغییر در میزان اوج جریان بازدمی؛ شاخصی که سرعت خروج هوا از ریه‌ها هنگام بازدم با حداکثر توان را اندازه‌گیری می‌کند
- بروز نشانه‌های سرماخوردگی، سایر عفونت‌های دستگاه تنفسی فوقانی یا علائم آلرژی
- اختلال در خواب
در صورت مشاهده این علائم، بهتر است در اسرع وقت برای ارزیابی و دریافت درمان مناسب اقدام شود تا احتمال بروز حمله شدید آسم کاهش یابد.
چه افرادی به آسم مبتلا می‌شوند؟
هر فردی ممکن است به آسم مبتلا شود، هرچند این بیماری می‌تواند زمینه خانوادگی داشته باشد. بر اساس آمار سازمان جهانی بهداشت، بیش از 300 میلیون نفر در سراسر دنیا از بیماری آسم رنج می برند و سالانه نزدیک به 300 هزار نفر به علت این بیماری، جان خود را از دست می دهند. شیوع این بیماری نیز رو به افزایش است.
علت آسم چیست؟
آسم اختلالی در مجاری تنفسی است که تحت تأثیر عوامل متعددی قرار دارد. مجاری هوایی افراد مبتلا به آسم حساسیت بیشتری دارند و ممکن است به محرک‌های مختلف واکنش نشان دهند. به این عوامل، محرک‌های آسم گفته می‌شود. تماس با این محرک‌ها اغلب باعث بروز علائم آسم می‌شود.
محرک‌های آسم متعدد هستند و واکنش افراد به آن‌ها متفاوت است. حتی در یک فرد، واکنش به یک محرک ممکن است در زمان‌های مختلف تغییر کند. برخی افراد محرک‌های متعددی دارند، درحالی‌که بعضی دیگر نمی‌توانند محرک مشخصی را برای علائم خود شناسایی کنند.
یکی از مهم‌ترین اقدامات برای کنترل آسم، شناسایی و اجتناب از محرک‌ها تا حد امکان است.
مهم‌ترین محرک‌های آسم عبارت‌اند از:
- عفونت‌ها: مانند سرماخوردگی، آنفلوانزا و عفونت سینوس‌ها
- فعالیت بدنی: یکی از محرک‌های شایع آسم، به‌ویژه در کودکان
- شرایط آب‌وهوایی: مانند هوای سرد و تغییرات دما
- دود دخانیات و آلودگی هوا
- مواد آلرژن (حساسیت‌زا): موادی که موجب واکنش‌های آلرژیک در دستگاه تنفسی می‌شوند؛ مانند مایت‌های گردوغبار خانگی، گرده گیاهان، حیوانات خانگی، هاگ قارچ‌ها، برخی مواد غذایی و سوسک‌ها
- گردوغبار و وسایلی که گردوغبار تولید یا جمع‌آوری می‌کنند
- بوهای تند ناشی از محصولات شیمیایی
- هیجان‌های شدید و واکنش‌های عاطفی: مانند اضطراب، گریه، فریادزدن یا خندیدن شدید
- برخی داروها: مانند آسپرین، ایبوپروفن و داروهای مسدودکننده گیرنده بتا که برای درمان بیماری‌هایی از جمله فشارخون بالا، میگرن یا گلوکوم (آب‌سیاه) استفاده می‌شوند.
نکته درباره ورزش: فعالیت بدنی ممکن است محرک علائم آسم باشد، اما به این معنا نیست که افراد مبتلا باید از ورزش اجتناب کنند. با داشتن برنامه درمانی مناسب، کودکان و بزرگسالان مبتلا به آسم می‌توانند مطابق توان و شرایط خود به ورزش و فعالیت بدنی ادامه دهند؛ مگر هنگام بروز حمله آسم که باید ابتدا وضعیت تنفسی آن‌ها کنترل شود.
آسم چگونه تشخیص داده می‌شود؟
پزشک برای تشخیص آسم می‌تواند از چندین روش استفاده کند. ابتدا سابقه پزشکی فرد و علائم او را بررسی می‌کند و معاینه فیزیکی انجام می‌دهد. سپس ممکن است برای ارزیابی وضعیت ریه‌ها و عملکرد دستگاه تنفسی، آزمایش‌های زیر درخواست شوند.
۱. تصویربرداری با اشعه ایکس از قفسه سینه
در این روش، تصویری از قفسه سینه و ریه‌ها تهیه می‌شود تا وضعیت آن‌ها بررسی شود.
۲. آزمون عملکرد ریوی (اسپیرومتری)
این آزمون مشخص می‌کند که ریه‌ها تا چه اندازه می‌توانند هوا را وارد و از آن خارج کنند و عملکرد تنفسی فرد چگونه است.
برای انجام آزمایش، فرد در لوله‌ای که بین لب‌هایش قرار گرفته است، به‌شدت و با حداکثر توان بازدم می‌کند. دستگاه، حجم و سرعت جریان هوای بازدمی را اندازه‌گیری می‌کند.
۳. اندازه‌گیری اوج جریان بازدمی
در این آزمایش، حداکثر سرعت خروج هوا از ریه‌ها هنگام بازدم با حداکثر توان اندازه‌گیری می‌شود. فرد در دستگاه دستی کوچکی به نام پیک‌فلو‌متر (Peak Flow Meter) می‌دمد.
۴. آزمون تحریک با متاکولین
در این آزمایش بررسی می‌شود که آیا مجاری هوایی نسبت به متاکولین حساس هستند یا خیر. متاکولین ماده‌ای است که می‌تواند باعث انقباض و تنگ‌شدن مجاری هوایی شود.
علاوه بر این، بسته به شرایط بیمار، پزشک ممکن است آزمایش‌های دیگری نیز درخواست کند؛ از جمله آزمایش‌های آلرژی، آزمایش خون، تصویربرداری از سینوس‌ها یا سایر روش‌های تصویربرداری و آزمایش اندازه‌گیری اسیدیته (pH) در مری.
این بررسی‌ها به پزشک کمک می‌کنند تا مشخص شود آیا بیماری‌ها یا عوامل دیگری نیز در بروز علائم تنفسی فرد نقش دارند یا خیر.
آسم چگونه درمان می‌شود؟
با اجتناب از محرک‌های آسم، مصرف داروهای مناسب و پایش منظم علائم روزانه، می‌توان از بسیاری از حملات آسم پیشگیری کرد یا شدت و دفعات آن‌ها را کاهش داد.
استفاده صحیح از داروها، اساس کنترل مناسب آسم است.
داروهای مورد استفاده برای درمان آسم در چند گروه اصلی قرار می‌گیرند:
- داروهای گشادکننده مجاری هوایی
- داروهای ضدالتهاب
- داروهای تعدیل‌کننده لکوترین
- داروهای تعدیل‌کننده سیستم ایمنی
۱. داروهای گشادکننده مجاری هوایی
این داروها با شل‌کردن عضلاتی که در اطراف مجاری تنفسی منقبض شده‌اند، باعث بازشدن مجاری هوایی می‌شوند. در نتیجه، هوا راحت‌تر وارد ریه‌ها می‌شود و از آن‌ها خارج می‌گردد و تنفس بهبود پیدا می‌کند.
مطالب بیشتری برای شما داریم
موضوع موردنظر خود را انتخاب کنید و به مجموعه‌ای از مطالب پزشکی و سلامت دسترسی داشته باشید.
این داروها همچنین به خروج مخاط از ریه‌ها کمک می‌کنند. با بازشدن مجاری هوایی، مخاط آسان‌تر حرکت می‌کند و فرد می‌تواند آن را با سرفه خارج کند.
داروهای گشادکننده کوتاه‌اثر می‌توانند علائم آسم را به‌سرعت کاهش دهند یا برطرف کنند و در هنگام حمله آسم کاربرد مهمی دارند.
سه گروه اصلی این داروها عبارت‌اند از:
- آگونیست‌های گیرنده بتا-۲
- داروهای آنتی‌کولینرژیک
- تئوفیلین
۲. داروهای ضدالتهاب و نقش آن‌ها در آسم
این داروها التهاب و تورم مجاری تنفسی و همچنین تولید مخاط را کاهش می‌دهند. یکی از گروه‌های مهم این داروها، کورتیکواستروئیدهای استنشاقی هستند. در متن اصلی، داروهای این گروه با نام‌های تجاری مانند Alvesco، Arnuity Ellipta، Asmanex، Azmacort، Flovent، Qvar و Pulmicort معرفی شده‌اند.
با کاهش التهاب، مجاری هوایی حساسیت کمتری پیدا می‌کنند و احتمال واکنش آن‌ها به محرک‌های آسم کاهش می‌یابد.
این داروها معمولاً باید به‌طور منظم و روزانه مصرف شوند و ممکن است چند هفته طول بکشد تا اثر کامل آن‌ها بر کنترل آسم آشکار شود.
مصرف منظم داروهای ضدالتهاب می‌تواند به نتایج زیر کمک کند:
- کاهش علائم آسم
- بهبود جریان هوا در مجاری تنفسی
- کاهش حساسیت مجاری هوایی به محرک‌ها
- کاهش آسیب به مجاری تنفسی
- کاهش دفعات حملات آسم
در صورت مصرف منظم و مطابق دستور پزشک، این داروها می‌توانند به کنترل علائم و پیشگیری از بروز آن‌ها کمک کنند.
یکی دیگر از داروهای ضدالتهاب آسم، کرومولین سدیم است. این دارو در گروه پایدارکننده‌های ماست‌سل قرار می‌گیرد؛ به این معنا که به جلوگیری از آزادشدن مواد شیمیایی محرک آسم از سلول‌هایی به نام ماست‌سل کمک می‌کند. داروی Intal از این گروه است که در متن اصلی به استفاده از آن در کودکان و آسم ناشی از ورزش اشاره شده است.
۳. داروهای تعدیل‌کننده لکوترین
داروهای این گروه شامل Accolate، Singulair و Zyflo هستند.
لکوترین‌ها موادی شیمیایی‌اند که به‌طور طبیعی در بدن ساخته می‌شوند و می‌توانند باعث انقباض عضلات مجاری تنفسی و افزایش تولید مخاط و مایعات شوند.
داروهای تعدیل‌کننده لکوترین با محدودکردن این واکنش‌ها، به بهبود جریان هوا و کاهش علائم آسم کمک می‌کنند.
این داروها معمولاً به شکل قرص یا گرانول خوراکی مصرف می‌شوند. برخی از گرانول‌ها را می‌توان با غذا مخلوط کرد. بسته به دارو و دستور درمان، مصرف آن‌ها ممکن است یک یا دو بار در روز باشد. این داروها می‌توانند نیاز به استفاده از برخی داروهای دیگر آسم را کاهش دهند.
از عوارض جانبی شایع آن‌ها می‌توان به سردرد و تهوع اشاره کرد.
داروهای تعدیل‌کننده لکوترین ممکن است با داروهای دیگر، مانند کومادین (وارفارین) یا تئوفیلین، تداخل داشته باشند. بنابراین، لازم است پزشک از تمام داروهایی که فرد مصرف می‌کند مطلع باشد.
۴. داروهای تعدیل‌کننده سیستم ایمنی
برخی داروهای آسم با هدف‌گیری اجزای خاص سیستم ایمنی، برای کنترل بیماری به کار می‌روند.
اومالیزوماب (Omalizumab؛ نام تجاری Xolair) نوعی آنتی‌بادی است که ایمونوگلوبولین E یا IgE را مهار می‌کند. در نتیجه، احتمال ایجاد واکنش آسم در پاسخ به یک ماده آلرژن کاهش می‌یابد.
این دارو به‌صورت تزریق تجویز می‌شود. در متن اصلی، استفاده از آن برای افرادی مطرح شده است که سطح IgE آن‌ها بالا باشد و آلرژی مشخصی داشته باشند. وجود آلرژی باید با آزمایش خون یا تست پوستی تأیید شده باشد.
رسلیزوماب (Reslizumab؛ نام تجاری Cinqair) دارویی برای درمان نگهدارنده آسم شدید است و در کنار داروهای معمول بیمار استفاده می‌شود. این دارو معمولاً هر چهار هفته یک‌بار به‌صورت تزریق داخل‌وریدی تجویز می‌شود.
رسلیزوماب تعداد نوع خاصی از گلبول‌های سفید خون به نام ائوزینوفیل‌ها را کاهش می‌دهد. ائوزینوفیل‌ها در ایجاد و تشدید علائم آسم نقش دارند. این دارو می‌تواند به کاهش حملات شدید آسم کمک کند و در متن اصلی برای افراد ۱۸ سال به بالا معرفی شده است.
مپولیزوماب (Mepolizumab؛ نام تجاری Nucala) نیز دارویی است که با هدف کاهش سطح ائوزینوفیل‌ها در خون به کار می‌رود. این دارو به‌صورت تزریق، معمولاً هر چهار هفته یک‌بار، برای درمان نگهدارنده تجویز می‌شود.
انتخاب دارو، تعیین دوز و فواصل مصرف باید بر اساس نوع و شدت آسم، وضعیت بیمار و نظر پزشک انجام شود.
داروهای آسم چگونه مصرف می‌شوند؟
بسیاری از داروهای آسم از طریق دستگاهی به نام اسپری استنشاقی با دوز اندازه‌گیری‌شده مصرف می‌شوند. یکی از انواع این دستگاه‌ها، اسپری استنشاقی با پیشران هیدروفلوئوروآلکان (HFA) است. این وسیله معمولاً یک مخزن کوچک حاوی دارو درون محفظه‌ای پلاستیکی دارد و با فشردن قسمت بالایی آن، مقدار مشخصی از دارو به شکل افشانه آزاد می‌شود.
برخی از داروهای آسم نیز به‌صورت پودر خشک استنشاقی مصرف می‌شوند. در این روش، فرد پودر دارو را با استفاده از دستگاه مخصوص، از راه دهان استنشاق می‌کند.
داروهای آسم، بسته به نوع دارو و نیاز بیمار، ممکن است به شکل بخار استنشاقی، قرص، مایع خوراکی، تزریق یا تزریق داخل‌وریدی نیز تجویز شوند.
برای کنترل بهتر آسم چه اقدامات دیگری لازم است؟
علاوه بر مصرف داروها و اجتناب از محرک‌ها، بررسی منظم عملکرد ریه‌ها نیز اهمیت دارد.
یکی از روش‌های این کار، استفاده از پیک‌فلو‌متر است؛ دستگاهی که سرعت خروج هوا از ریه‌ها را هنگام بازدم با حداکثر توان اندازه‌گیری می‌کند. نتیجه این اندازه‌گیری، «اوج جریان بازدمی» یا PEF نام دارد و معمولاً با واحد لیتر در دقیقه بیان می‌شود.
پیک‌فلو‌متر می‌تواند تغییرات مجاری تنفسی را پیش از آنکه علائم واضح آسم ظاهر شوند، نشان دهد. به این ترتیب، افت عملکرد تنفسی ممکن است زودتر شناسایی شود.
اندازه‌گیری روزانه اوج جریان بازدمی به فرد کمک می‌کند تغییرات وضعیت تنفسی خود را بشناسد و طبق برنامه درمانی تعیین‌شده توسط پزشک، در زمان مناسب برای ارزیابی یا تنظیم درمان اقدام کند.
پزشک نیز می‌تواند با بررسی این اندازه‌گیری‌ها، در صورت نیاز برنامه درمانی بیمار را اصلاح کند.
آیا آسم درمان قطعی دارد؟
در حال حاضر، آسم درمان قطعی ندارد؛ اما بیماری‌ای است که در بسیاری از افراد می‌توان آن را به‌خوبی درمان و کنترل کرد.
افراد مبتلا به آسم در بسیاری از موارد می‌توانند با رعایت برنامه درمانی، از زندگی روزمره بدون علائم آسم لذت ببرند. مصرف صحیح و منظم داروها، شناسایی و کنترل محرک‌ها و پایش علائم، از مهم‌ترین اقدامات برای رسیدن به این هدف هستند.
