آنچه در این مطلب خواهید خواند
داروها نقش مهمی در کنترل بیماری‌ها و حفظ سلامت دارند و می‌توانند تأثیر چشمگیری بر کیفیت زندگی افراد بگذارند. بااین‌حال، گاهی بدن نسبت به یک دارو واکنش آلرژیک نشان می‌دهد.
در واکنش آلرژیک، سیستم ایمنی بدن به‌اشتباه ماده‌ای را که معمولاً بی‌ضرر است، به‌عنوان یک عامل مهاجم شناسایی می‌کند. در پاسخ به این وضعیت، بدن موادی شیمیایی مانند هیستامین را آزاد می‌کند تا با عامل موردنظر مقابله کند.
اگر تصور می‌کنید به دارویی حساسیت دارید، موضوع را با پزشک خود در میان بگذارید؛ زیرا ممکن است بتوان از درمان جایگزین مناسبی استفاده کرد.
علائم حساسیت دارویی
بسیاری از داروها حتی در افرادی که به آن‌ها حساسیت ندارند نیز می‌توانند عوارضی مانند ناراحتی معده ایجاد کنند. بااین‌حال، در واکنش‌های آلرژیک، آزاد شدن هیستامین ممکن است علائم زیر را به دنبال داشته باشد:
- کهیر
- بثورات پوستی یا راش
- خارش پوست
- خارش چشم‌ها
- گرفتگی بینی
- تورم دهان و گلو
آنافیلاکسی؛ واکنش آلرژیک شدید
در برخی موارد، واکنش آلرژیک به شکل شدیدتری بروز می‌کند که به آن آنافیلاکسی (Anaphylaxis) گفته می‌شود. این وضعیت ممکن است با علائم زیر همراه باشد:
- دشواری در تنفس
- کبود شدن پوست
- سرگیجه
- غش یا از دست دادن هوشیاری
- اضطراب
- گیجی یا اختلال در هوشیاری
- افزایش ضربان قلب
- تهوع
- اسهال
آنافیلاکسی یک وضعیت اورژانسی و تهدیدکننده حیات است که می‌تواند به شوک و از دست دادن هوشیاری منجر شود.
علائم حساسیت دارویی چه زمانی ظاهر می‌شوند؟
علائم ممکن است بلافاصله پس از مصرف دارو ظاهر شوند، اما در برخی موارد بروز آن‌ها چند ساعت، چند روز یا حتی چند هفته طول می‌کشد.
بعضی افراد از همان نخستین نوبت مصرف دارو واکنش نشان می‌دهند؛ درحالی‌که در برخی دیگر، واکنش آلرژیک پس از چندین بار مصرف ایجاد می‌شود. همچنین، حساسیت دارویی ممکن است در هر زمانی از زندگی شکل بگیرد؛ حتی نسبت به دارویی که فرد سال‌ها بدون هیچ مشکلی مصرف کرده است.
تفاوت حساسیت دارویی با عوارض جانبی دارو
بروز واکنش نامطلوب پس از مصرف دارو لزوماً به معنای وجود حساسیت دارویی نیست. بسیاری از داروها عوارض جانبی ایجاد می‌کنند، به‌ویژه زمانی که بدن در حال سازگار شدن با یک داروی جدید است.
اگر علائم ناشی از عوارض جانبی دارو باشند، نه یک واکنش آلرژیک، ممکن است موارد زیر مشاهده شوند:
- تهوع
- کاهش انرژی و احساس خستگی
- دردهای عضلانی
- اختلال در خواب
- سرفه
- سردرد
- گرفتگی بینی
- دل‌پیچه یا دردهای شکمی
- اسهال
- یبوست
- وزوز گوش
- کبود شدن آسان پوست
نکته علمی: تشخیص تفاوت میان حساسیت واقعی و عوارض جانبی دارو اهمیت زیادی دارد؛ زیرا این دو وضعیت از نظر سازوکار ایجاد، ارزیابی بالینی و نحوه مدیریت یکسان نیستند.
شایع‌ترین داروهای ایجادکننده حساسیت کدام‌اند؟
هر فردی ممکن است به هر دارویی حساسیت داشته باشد؛ این موضوع هم داروهای تجویزی و هم داروهای بدون نسخه را شامل می‌شود.
پنی‌سیلین و آنتی‌بیوتیک‌های مشابه از جمله داروهایی هستند که حساسیت به آن‌ها بیشتر گزارش می‌شود. سایر داروهایی که ممکن است واکنش‌های آلرژیک ایجاد کنند عبارت‌اند از:
- داروهای سولفونامیدی (Sulfa drugs): گروهی از داروها که برخی از آن‌ها در درمان عفونت‌ها و بیماری‌های دیگر استفاده می‌شوند.
- باربیتورات‌ها (Barbiturates): از جمله مفوباربیتال و فنوباربیتال.
- داروهای ضدتشنج: از جمله کاربامازپین، کلرپرومازین، اتوسوکسیماید، لاموتریژین، فنی‌توئین و زونیساماید.
- داروهای مسکن و ضدالتهاب: از جمله آسپیرین، ایبوپروفن، ناپروکسن و کدئین.
- مهارکننده‌های آنزیم مبدل آنژیوتانسین (ACE inhibitors): از جمله کاپتوپریل، انالاپریل، فوزینوپریل و لیزینوپریل.
- مواد حاجب تصویربرداری: موادی که برای انجام برخی بررسی‌های تصویربرداری، از جمله بعضی انواع تصویربرداری با اشعه ایکس و ام‌آر‌آی، استفاده می‌شوند.
- اکیناسه و سایر فرآورده‌های گیاهی و درمان‌های مکمل: این فرآورده‌ها نیز ممکن است در برخی افراد واکنش‌های نامطلوب یا آلرژیک ایجاد کنند.
تشخیص حساسیت دارویی
پزشک برای تشخیص حساسیت دارویی، ابتدا درباره سابقه پزشکی و علائم بیمار پرس‌وجو می‌کند. اطلاعاتی که در این ارزیابی اهمیت دارند عبارت‌اند از:
- نام داروی مصرف‌شده و مقدار آن
- سابقه واکنش به داروهای دیگر یا سایر انواع آلرژی
- وجود بیماری‌های زمینه‌ای
- فاصله زمانی میان مصرف دارو و شروع علائم
- تغییرات علائم در طول زمان
- عواملی که باعث بهبود یا تشدید علائم شده‌اند
آزمایش‌های تشخیصی
اگر پزشک به حساسیت نسبت به آنتی‌بیوتیکی مانند پنی‌سیلین مشکوک باشد، ممکن است برای تأیید تشخیص از آزمایش پوستی حساسیت استفاده کند.
در صورتی که بیمار دچار واکنش پوستی شدید شده باشد، ممکن است آزمایش خون نیز درخواست شود تا عملکرد اندام‌های بدن ارزیابی شود و نشانه‌های احتمالی واکنش آلرژیک شدید بررسی شوند.
مطالب بیشتری برای شما داریم
موضوع موردنظر خود را انتخاب کنید و به مجموعه‌ای از مطالب پزشکی و سلامت دسترسی داشته باشید.
بااین‌حال، آزمایش پوستی برای همه داروها کاربرد ندارد و در برخی شرایط ممکن است خطرناک باشد.
اگر فرد قبلاً به یک داروی مشخص واکنشی شدید و تهدیدکننده حیات نشان داده باشد، پزشک ممکن است آن دارو را از گزینه‌های درمانی او حذف کند. در صورتی که داروهای جایگزین مناسبی وجود داشته باشند، معمولاً ضرورتی ندارد که صرفاً برای اثبات آلرژیک بودن واکنش قبلی، بیمار دوباره در معرض خطر قرار گیرد.
درمان حساسیت دارویی
نخستین هدف درمان، کاهش علائم و کنترل واکنش آلرژیک است. روش درمان به نوع و شدت علائم بستگی دارد.
۱. کنترل علائم پوستی
داروهای آنتی‌هیستامین و در برخی موارد کورتیکواستروئیدها می‌توانند به کنترل علائمی مانند موارد زیر کمک کنند:
- بثورات پوستی
- کهیر
- خارش
۲. درمان علائم تنفسی
اگر بیمار دچار سرفه یا گرفتگی راه‌های تنفسی و ریه‌ها شود، پزشک ممکن است داروهایی به نام گشادکننده‌های برونش (Bronchodilators) تجویز کند. این داروها با گشاد کردن راه‌های هوایی، به بهبود جریان هوا کمک می‌کنند.
۳. درمان آنافیلاکسی
در صورت بروز علائم آنافیلاکسی، ممکن است تزریق اپی‌نفرین (Epinephrine) ضروری باشد. پس از مصرف اپی‌نفرین نیز مراجعه فوری به مراکز اورژانس الزامی است؛ حتی اگر علائم برطرف شده باشند.
اپی‌نفرین علاوه بر شکل تزریقی، به‌صورت اسپری بینی نیز در دسترس است؛ از جمله فرآورده‌ای با نام تجاری Neffy.
آنافیلاکسی می‌تواند به‌سرعت پیشرفت کند؛ بنابراین نباید برای دریافت مراقبت‌های اورژانسی منتظر ماند تا علائم شدیدتر شوند.
۴. حساسیت‌زدایی دارویی
در برخی شرایط، پزشک ممکن است از روشی به نام حساسیت‌زدایی (Desensitization) برای درمان بیمارانی استفاده کند که به پنی‌سیلین یا داروهای خاص دیگری حساسیت دارند.
در این روش، ابتدا مقدار بسیار کمی از دارو تجویز می‌شود و سپس مقدار آن به‌تدریج و تحت نظارت پزشکی افزایش می‌یابد تا بدن بتواند دارو را تحمل کند.
معمولاً این روش زمانی در نظر گرفته می‌شود که داروی جایگزین مناسبی برای درمان بیماری وجود نداشته باشد. حساسیت‌زدایی باید در محیط درمانی مجهز و تحت نظارت متخصص انجام شود و به معنای از بین رفتن دائمی حساسیت نیست.
اگر فرد به آنتی‌بیوتیک خاصی حساسیت شدید داشته باشد، پزشک باید امکان استفاده از آنتی‌بیوتیک‌های جایگزین را بررسی کند.
چگونه برای مواجهه احتمالی با حساسیت دارویی آماده باشیم؟
اگر مشخص شده است که به دارویی حساسیت دارید، نام ژنریک و نام تجاری آن را به خاطر بسپارید و این موضوع را پیش از هرگونه درمان به تمام اعضای تیم درمانی اطلاع دهید؛ از جمله پزشک، دندان‌پزشک و سایر ارائه‌دهندگان خدمات سلامت.
همچنین توصیه می‌شود کارت شناسایی حساسیت دارویی همراه داشته باشید یا از دستبند یا گردنبند هشدار پزشکی استفاده کنید تا در شرایط اضطراری، اطلاعات مربوط به حساسیت شما به‌سرعت در دسترس قرار گیرد.
اگر پزشک برای مواقع اضطراری دارویی مانند خودکار تزریق اپی‌نفرین (EpiPen) تجویز کرده است، لازم است:
- روش صحیح استفاده از آن را یاد بگیرید.
- دارو را همواره همراه داشته باشید.
- در صورت توصیه پزشک، دو عدد از آن را در دسترس نگه دارید.
- تاریخ انقضا و شرایط نگهداری دارو را بررسی کنید.
توصیه پایانی: اگر پس از مصرف دارو دچار تنگی نفس، تورم زبان یا گلو، سرگیجه شدید یا احساس غش شدید، احتمال واکنش آلرژیک جدی وجود دارد. در چنین شرایطی باید فوراً با اورژانس تماس بگیرید. در صورت تجویز اپی‌نفرین برای شما، آن را طبق دستورالعمل استفاده کنید و مراجعه اورژانسی را به تأخیر نیندازید.
