آنچه در این مطلب خواهید خواند
چرا واکنش‌های آلرژیک رخ می‌دهند؟
بعضی افراد دچار عطسه‌های مکرر می‌شوند و برخی دیگر از خارش و کهیر پوستی یا اشک‌ریزش چشم رنج می‌برند. با وجود تفاوت این علائم، همه آن‌ها می‌توانند ناشی از یک عامل مشترک باشند: آلرژی.
اگر شما هم به آلرژی مبتلا هستید، تنها نیستید. برآورد می‌شود تا 20 درصد از افراد در ایران و 50 درصد در جهان درجاتی از آلرژی را تجربه کنند.
ممکن است در ابتدا به نظر برسد که مشکل از بینی یا چشم‌ها شروع شده است، اما منشأ اصلی آلرژی، واکنش نامتناسب و بیش‌ازحد سیستم ایمنی بدن است.
شناخت علت بروز این واکنش‌ها می‌تواند به کنترل بهتر علائم و بهبود کیفیت زندگی کمک کند.
چرا واکنش‌های آلرژیک اتفاق می‌افتند؟
سیستم ایمنی وظیفه‌ای مهم بر عهده دارد: محافظت از بدن در برابر عوامل بیگانه و آسیب‌رسان، مانند باکتری‌ها و ویروس‌ها.
بااین‌حال، گاهی سیستم ایمنی به موادی واکنش نشان می‌دهد که در حالت عادی برای بدن بی‌ضرر هستند. در چنین شرایطی، آلرژی ایجاد می‌شود.
برای مثال، بادام‌زمینی، تخم‌مرغ یا گرده گیاهان ممکن است واکنش آلرژیک ایجاد کنند. به این مواد آلرژن یا مواد حساسیت‌زا گفته می‌شود.
هنگام بروز واکنش آلرژیک، سیستم ایمنی آنتی‌بادی‌هایی تولید یا فعال می‌کند که در شناسایی آلرژن نقش دارند. این فرایند می‌تواند سلول‌های بدن را تحریک کند تا هیستامین و سایر مواد شیمیایی را آزاد کنند. هیستامین موجب گشادشدن عروق خونی و ایجاد مجموعه‌ای از تغییرات در بدن می‌شود که در نهایت علائم آلرژی را به وجود می‌آورند.
آنتی‌بادی‌ها اختصاصیت بالایی دارند؛ به این معنا که هر نوع آنتی‌بادی، یک آلرژن یا گروه مشخصی از عوامل حساسیت‌زا را هدف قرار می‌دهد. به همین دلیل، ممکن است فردی به بادام‌زمینی حساسیت داشته باشد، اما با مصرف تخم‌مرغ هیچ واکنش آلرژیکی نشان ندهد.
آلرژن‌ها می‌توانند از راه‌های مختلفی وارد تماس با بدن شوند؛ از جمله از طریق پوست، چشم‌ها، بینی، دهان یا دستگاه گوارش. نوع و محل تماس با آلرژن می‌تواند باعث بروز علائم متفاوتی شود؛ از گرفتگی سینوس‌ها و التهاب پوست گرفته تا مشکلات تنفسی و اختلالات گوارشی.
چه عواملی بیشتر باعث بروز واکنش آلرژیک می‌شوند؟
چرا برخی افراد به آلرژی‌های شدید مبتلا می‌شوند، درحالی‌که دیگران واکنش‌های خفیف‌تری دارند یا اصلاً آلرژی ندارند؟ متخصصان هنوز پاسخ کاملی برای این پرسش ندارند، اما معتقدند سابقه خانوادگی و عوامل ژنتیکی در ایجاد استعداد ابتلا به آلرژی نقش مهمی دارند.
برخی از شایع‌ترین عوامل حساسیت‌زا عبارت‌اند از:
- شوره و ذرات پوستی حیوانات
- نیش زنبور
- برخی داروها، مانند پنی‌سیلین
- مایت‌های گردوغبار خانگی
- مواد غذایی، به‌ویژه بادام‌زمینی، مغزهای درختی، ماهی، صدف‌های خوراکی، تخم‌مرغ، شیر، گندم و سویا
- گزش حشرات
- لاتکس یا سایر موادی که با پوست تماس پیدا می‌کنند
- کپک‌ها
- گیاهان و گرده آن‌ها
علائم آلرژی؛ از خارش چشم تا عطسه
حملات آلرژیک می‌توانند از علائمی خفیف و آزاردهنده تا واکنش‌هایی شدید و حتی تهدیدکننده زندگی متغیر باشند. شدت علائم به نحوه واکنش بدن و میزان آلرژنی که وارد بدن شده است بستگی دارد.
در موارد شدید، ممکن است واکنشی خطرناک به نام آنافیلاکسی رخ دهد. آنافیلاکسی یک واکنش حساسیتی شدید و معمولاً سریع‌الوقوع است که می‌تواند زندگی فرد را تهدید کند و به رسیدگی فوری پزشکی نیاز دارد.
انواع شایع آلرژی و علائم آن‌ها عبارت‌اند از:
۱. تب یونجه یا رینیت آلرژیک
تب یونجه که با نام رینیت آلرژیک نیز شناخته می‌شود، نوعی التهاب آلرژیک در مخاط بینی است و می‌تواند علائم زیر را ایجاد کند:
- عطسه
- آبریزش یا گرفتگی بینی
- خارش چشم‌ها، بینی یا سقف دهان
- قرمزی، تورم و اشک‌ریزش چشم‌ها؛ وضعیتی که به آن ورم ملتحمه آلرژیک گفته می‌شود.
۲. آلرژی غذایی
در آلرژی غذایی ممکن است فرد احساس گزگز یا خارش در دهان داشته باشد. زبان، لب‌ها، گلو یا صورت نیز ممکن است متورم شوند. بروز کهیر پوستی هم از دیگر علائم احتمالی است.
در شدیدترین موارد، آلرژی غذایی می‌تواند به آنافیلاکسی منجر شود که نیازمند درمان فوری است.
۳. اگزما
اگزما که با نام درماتیت آتوپیک نیز شناخته می‌شود، یک بیماری التهابی پوستی است. همه انواع اگزما ناشی از آلرژی نیستند؛ بااین‌حال، تماس با عوامل حساسیت‌زا یا محرک‌ها می‌تواند در برخی افراد موجب تشدید علائم بیماری شود.
خارش، قرمزی پوست و پوسته‌ریزی از علائم شایع اگزما هستند.
مطالب بیشتری برای شما داریم
موضوع موردنظر خود را انتخاب کنید و به مجموعه‌ای از مطالب پزشکی و سلامت دسترسی داشته باشید.
۴. آلرژی دارویی
اگر فرد به داروی خاصی حساسیت داشته باشد، ممکن است پس از مصرف آن دچار بثورات پوستی، تورم صورت یا کهیر شود. خس‌خس سینه نیز ممکن است رخ دهد.
در موارد شدید، واکنش به دارو می‌تواند به آنافیلاکسی منجر شود.
۵. واکنش آلرژیک به نیش یا گزش حشرات
افرادی که به زنبورها یا سایر حشرات حساسیت دارند، ممکن است پس از نیش یا گزش دچار علائم زیر شوند:
- تورم وسیع در محل نیش که می‌تواند ناشی از تجمع مایع در بافت‌ها باشد و به آن ادم گفته می‌شود
- خارش یا کهیر در بخش‌های مختلف بدن
- تنگی نفس، خس‌خس سینه، احساس فشار یا گرفتگی قفسه سینه و سرفه
همانند برخی دیگر از انواع آلرژی، از جمله آلرژی غذایی و دارویی، واکنش شدید به نیش حشرات نیز می‌تواند موجب آنافیلاکسی شود.
آنافیلاکسی چیست و در صورت بروز آن چه باید کرد؟
بیشتر افراد مبتلا به آلرژی، علائمی خفیف تا متوسط دارند؛ اما در موارد شدید، ممکن است آنافیلاکسی رخ دهد.
آنافیلاکسی یک وضعیت اورژانسی است که می‌تواند به افت شدید فشار خون، اختلال عملکرد اندام‌ها و شوک منجر شود. مواد غذایی، داروها، گزش حشرات و لاتکس از مهم‌ترین عوامل ایجادکننده این واکنش هستند.
در برخی افراد، مرحله دیگری از واکنش آنافیلاکتیک ممکن است تا ۱۲ ساعت پس از حمله اولیه بروز کند. بنابراین، حتی پس از بهبود اولیه نیز احتمال بازگشت علائم باید جدی گرفته شود.
علائم آنافیلاکسی ممکن است به‌طور ناگهانی شروع شوند و در مدت کوتاهی از نشانه‌هایی نسبتاً خفیف، مانند بثورات پوستی یا آبریزش بینی، به مشکلات جدی تبدیل شوند.
علائم هشداردهنده عبارت‌اند از:
- دشواری در تنفس
- احساس گرفتگی یا تنگی گلو
- کهیر یا تورم
- تهوع یا استفراغ
- سرگیجه یا غش
- افزایش ضربان قلب
- در موارد بسیار شدید، ایست قلبی
آنافیلاکسی یک وضعیت اورژانسی است و نباید برای برطرف‌شدن خودبه‌خودی علائم منتظر ماند.
اگر فرد سابقه حملات آنافیلاکسی داشته باشد یا در معرض خطر بالای آن قرار گیرد، پزشک ممکن است دارویی به نام اپی‌نفرین (آدرنالین) تجویز کند. این دارو را می‌توان با استفاده از دستگاه تزریق خودکار، توسط خود فرد یا شخص دیگری تجویز کرد.
دستگاه‌های تزریق خودکار اپی‌نفرین با نام‌های تجاری مختلفی مانند Adrenaclick، Auvi-Q، EpiPen و Symjepi و همچنین نمونه‌های ژنریک در دسترس هستند. اپی‌نفرین به شکل اسپری بینی با نام Neffy نیز عرضه می‌شود.
افرادی که در معرض خطر آنافیلاکسی هستند، باید داروی تجویزشده را همواره همراه خود داشته باشند و از عوامل محرک شناخته‌شده آلرژی خود آگاه باشند.
حتی اگر پس از مصرف اپی‌نفرین، علائم به‌سرعت و به‌طور کامل یا تقریباً کامل برطرف شوند، در صورت بروز یک واکنش شدید، بازگشت یا تشدید علائم، یا باقی‌ماندن علائم، باید فوراً با خدمات اورژانس تماس گرفت. بهبود اولیه به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که واکنش آلرژیک پایان یافته است.
چگونه می‌توان علائم آلرژی را تسکین داد؟
برای واکنش‌های آلرژیک خفیف تا متوسط، گزینه‌های درمانی مختلفی وجود دارد. داروهای آنتی‌هیستامین خوراکی، داروهای ضداحتقان و برخی اسپری‌های بینی می‌توانند در کاهش علائم مشخصی از آلرژی مؤثر باشند.
اگر فرد به آسم مرتبط با آلرژی مبتلا باشد، پزشک ممکن است برای کاهش علائم تنفسی و کنترل حملات، داروی استنشاقی تجویز کند. در برخی شرایط نیز ممکن است از درمان‌های مبتنی بر آنتی‌بادی‌های اختصاصی برای کنترل بیماری استفاده شود.
اگر اجتناب از آلرژن‌ها و مصرف داروها برای کنترل علائم کافی نباشد، پزشک ممکن است ایمونوتراپی آلرژن را پیشنهاد کند. یکی از روش‌های این درمان، تزریق تدریجی مقادیر مشخصی از آلرژن است که با هدف کاهش حساسیت بدن انجام می‌شود. این روش می‌تواند در درمان رینیت آلرژیک و آسم آلرژیک مؤثر باشد.
روش دیگر ایمونوتراپی، استفاده از قرص‌هایی است که زیر زبان قرار می‌گیرند و به‌تدریج حل می‌شوند.
در صورت وجود علائم مربوط به سینوس‌ها نیز ممکن است برخی داروهای بدون نسخه به تسکین علائم کمک کنند. انتخاب داروی مناسب به نوع علائم، شدت بیماری و شرایط فرد بستگی دارد.
