درمان‌ها و خدمات کاهش آسیب چیست؟

«کاهش آسیب» رویکردی در حوزه سلامت عمومی است که با هدف کمک به افرادی که دچار اختلال مصرف مواد یا سایر رفتارهای پرخطر هستند، بدون قضاوت و سرزنش آن‌ها، طراحی شده است.

در این رویکرد، هدف نه تأیید و نه محکوم کردن رفتار فرد است؛ بلکه تلاش می‌شود با ارائه آموزش، مراقبت‌های پیشگیرانه و انواع حمایت‌ها، پیامدهای جسمی و اجتماعی ناشی از این رفتارها تا حد امکان کاهش پیدا کند.

خدمات کاهش آسیب می‌توانند به افرادی که با طیف مختلفی از مشکلات مرتبط با سلامت مواجه هستند کمک کنند؛ از مشکلات ناشی از مصرف مواد گرفته تا رفتارهای جنسی پرخطر. برای مثال، برخی از خدماتی که در بعضی ایالت‌ها ارائه می‌شوند عبارت‌اند از:

• برنامه‌هایی برای کاهش خطر عفونت‌های ناشی از تزریق مواد و کمک به افراد برای دسترسی به درمان
• داروهای تجویزی برای برگشت دادن اثر بیش‌مصرفی (اوردوز) مواد افیونی
• برنامه‌های «راننده جایگزین» برای کاهش مرگ‌ومیر ناشی از رانندگی در حالت مستی
• توزیع رایگان کاندوم برای کاهش خطر بیماری‌های مقاربتی و بارداری ناخواسته

رویکرد کاهش آسیب بر چه باورهایی استوار است؟

کاهش آسیب به‌جای اینکه تلاش کند مصرف همه مواد مخدر یا سایر رفتارهای پرخطر را به‌طور کامل از بین ببرد، می‌پذیرد که این رفتارها ممکن است همچنان وجود داشته باشند. بنابراین، هدف اصلی این رویکرد، بهبود کیفیت زندگی افراد و جوامعی است که تحت تأثیر این مشکلات قرار دارند.

در این رویکرد، فرد مبتلا به اختلال مصرف مواد الزاماً مجبور نیست که مصرف را به‌طور کامل قطع کند یا حتماً پرهیز کامل داشته باشد. هدف این است که به او کمک شود در صورت ادامه مصرف، خطرات را تا حد امکان کاهش دهد و احتمال بستری شدن در بیمارستان یا مرگ کمتر شود.

به‌عنوان بخشی از رویکرد غیرقضاوتی کاهش آسیب، سیاست‌گذاران و کارکنان حوزه سلامت همچنین به عوامل ریشه‌ای‌ای توجه می‌کنند که می‌توانند فرد را در برابر مشکلات مرتبط با مصرف مواد آسیب‌پذیرتر کنند، از جمله:

• فقر
• تبعیض نژادی
• انزوای اجتماعی
• تجربه تروما یا آسیب‌های روحی در گذشته
• تبعیض جنسیتی

کاهش آسیب چگونه می‌تواند در مقابله با بحران مواد افیونی کمک‌کننده باشد؟

برخی کشورها طی سال‌های گذشته با موج‌های متعددی از مرگ‌ومیر ناشی از بیش‌مصرفی (اوردوز) داروها و مواد افیونی، چه انواع تجویزی و چه انواع غیرقانونی، مواجه بوده است. در دوران همه‌گیری کووید-۱۹ نیز مرگ‌ومیر ناشی از مصرف بیش‌ازحد مواد، از جمله برخی انواع مواد افیونی، افزایش یافت.

در سال ۲۰۲۲، میلیون‌ها نفر در سراسر دچار اختلال مصرف مواد افیونی بودند. اختلال مصرف مواد افیونی یک وضعیت پزشکی قابل درمان است که زمانی ایجاد می‌شود که مصرف مواد افیونی توانایی فرد برای انجام فعالیت‌های روزمره را مختل کند یا باعث ناراحتی و رنج قابل‌توجه شود. وجود انگ و نگاه منفی اجتماعی نیز باعث می‌شود برخی افراد برای دریافت کمک از پزشکان یا نزدیکان خود اقدام نکنند.

برخی متخصصان معتقدند رویکرد کاهش آسیب می‌تواند در مقابله با اختلال مصرف مواد افیونی مؤثر باشد؛ چه فرد در حال دریافت درمان باشد و چه هنوز وارد فرایند درمان نشده باشد.

اگر شما یا فردی که می‌شناسید به مواد افیونی وابستگی دارد، ممکن است بتواند از پزشکی که از روش‌های کاهش آسیب استفاده می‌کند، خدمات زیر را دریافت کند:

داروی مقابله با اوردوز:
برخی پزشکان دارویی به نام نالوکسان (Naloxone) تجویز می‌کنند که می‌تواند اثر اوردوز مواد افیونی را به‌سرعت برگرداند. این دارو با نام‌هایی مانند Narcan و Rextovy نیز شناخته می‌شود. پزشک همچنین ممکن است شما را به یک مرکز یا گروه محلی ارائه‌دهنده خدمات کاهش آسیب معرفی کند که کیت نالوکسان و آموزش نحوه استفاده از آن را در اختیار افراد قرار می‌دهد.

پژوهش‌ها نشان داده‌اند در جوامعی که نالوکسان در آن‌ها توزیع می‌شود، میزان مرگ‌ومیر ناشی از اوردوز مواد افیونی کمتر است. این یافته نشان می‌دهد که در بسیاری از موارد، افرادی که آموزش پزشکی تخصصی ندارند نیز توانسته‌اند با استفاده از تزریق یا اسپری بینی نالوکسان، جان فرد دچار اوردوز را نجات دهند.

آموزش درباره اوردوز:
اگر شما یا فردی که می‌شناسید در حال سوءمصرف مواد افیونی است، پزشک ممکن است درباره راه‌های کاهش خطر اوردوز و اقدامات لازم در صورت وقوع آن آموزش دهد. برای مثال:

• در صورت امکان، مواد افیونی را به‌تنهایی مصرف نکنید؛ به‌ویژه اگر ماده را تزریق می‌کنید.
• اگر نالوکسان تجویزی در اختیار دارید، به افراد نزدیک خود بگویید آن را کجا نگهداری می‌کنید و چگونه باید از آن استفاده کنند. همچنین بدانند که پس از تجویز نالوکسان باید با اورژانس تماس بگیرند.
• مواد افیونی را با موادی که می‌توانند باعث خواب‌آلودگی و کاهش سطح هوشیاری شوند، مانند الکل یا داروهای بنزودیازپینی، ترکیب نکنید.
• هنگام استفاده از یک ماده افیونی با منشأ یا سری جدید، در ابتدا مقدار بسیار کمی مصرف کنید.
• اگر مدتی مصرف مواد افیونی را کاهش داده‌اید، توجه داشته باشید که تحمل بدن شما نسبت به این مواد ممکن است کمتر شده باشد.

تزریق با خطر کمتر:
اگر خودتان یا یکی از نزدیکانتان مواد افیونی را تزریق می‌کنید، اوردوز تنها خطر موجود نیست. یکی دیگر از خطرات مهم، انتقال عفونت از طریق سرنگ و سوزن آلوده است؛ از جمله عفونت‌های باکتریایی یا ویروسی مانند HIV، ویروسی که عامل بیماری ایدز است.

پزشکی که با رویکرد کاهش آسیب فعالیت می‌کند، ممکن است روش‌های ایمن‌تر تزریق را برای کاهش این خطرات توصیه کند. برخی از این اقدامات عبارت‌اند از:

• هر بار از یک محل دقیقاً یکسان برای تزریق استفاده نکنید و محل تزریق را تغییر دهید.
• پیش از تزریق، پوست را تمیز کنید.
• هرگز سرنگ یا سوزن را دوباره استفاده نکنید.

همچنین می‌توانید از پزشک بپرسید آیا در منطقه محل زندگی شما برنامه رسمی و مجاز ارائه خدمات سرنگ وجود دارد یا خیر. این برنامه‌های جامعه‌محور ممکن است خدمات مختلفی ارائه کنند، از جمله:

• سرنگ و تجهیزات استریل برای تزریق
• کمک برای دسترسی به درمان اختلالات مصرف مواد
• واکسیناسیون، انجام آزمایش‌ها و کمک برای دریافت درمان بیماری‌های عفونی

برخی از خدمات کاهش آسیب از نوارهای آزمایش فنتانیل نیز استفاده می‌کنند. فنتانیل یک ماده افیونی ساخت آزمایشگاه است که می‌تواند تا ۱۰۰ برابر قوی‌تر از مورفین باشد. گاهی اوقات فنتانیل غیرقانونی با مواد دیگری مانند هروئین، کوکائین، مت‌آمفتامین و MDMA مخلوط می‌شود؛ بنابراین ممکن است فرد حتی نداند که در حال مصرف فنتانیل است.

نوارهای آزمایش فنتانیل می‌توانند وجود فنتانیل را در مواد مخدر غیراستاندارد، از جمله مواد تزریقی، پودرها و قرص‌ها شناسایی کنند. آگاهی از اینکه آیا این ماده بسیار قوی در یک ماده وجود دارد یا نه، ممکن است به فرد کمک کند از مصرف آن اجتناب کند و در نتیجه خطر اوردوز کاهش یابد.