نکاتی که باید در مورد جراحی برداشتن چشم بدانید

برداشتن چشم یک عمل جراحی شدید است که پزشکان به عنوان آخرین راه حل انجام می‌دهند، اگر هیچ درمان دیگری برای یک بیماری جدی چشم مؤثر نباشد. در مورد سرطان، برداشتن چشم ممکن است برای جلوگیری از گسترش آن به مغز و سایر اندام‌ها ضروری باشد. سه نوع برداشتن چشم وجود دارد – تخلیه چشم، انوکلئاسیون و تخلیه چشم. 

برداشتن چشم هرگز به راحتی انجام نمی‌شود. چشم پزشک شما قبل از رسیدن به این مرحله، تمام گزینه‌های درمانی موجود را بررسی کرده و همه آنها را با شما در میان گذاشته است. برداشتن چشم غیرقابل برگشت است و شما نمی‌توانید بینایی آن چشم را دوباره به دست آورید. 

سه نوع روش برای برداشت چشم وجود دارد:

Enucleation (انوکلیاسیون / تخلیه کامل کره چشم)
Evisceration (اویسِرِیشن / تخلیه محتویات داخل کره چشم)
Exenteration (اِگزِنتِرِیشن / برداشت گستردهٔ محتویات اربیت)

Enucleation چیست؟

انوکلیاسیون جراحی‌ای است که طی آن تمام کرهٔ چشم همراه با تمام محتویات آن برداشته می‌شود، در حالی که پلک‌ها، مژه‌ها، ابروها و پوست اطراف حفظ می‌گردند. پس از برداشت کره چشم، یک ایمپلنت اربیتال در کاسه چشم قرار داده می‌شود و سپس یک پروتز چشمی که ظاهری مشابه چشم طبیعی دارد جایگذاری می‌گردد.

Evisceration چیست؟

در اویسرِیشن، جراح قرنیه و تمام محتویات داخل کره چشم را خارج می‌کند، اما اسکلرا (صلبیه، بخش سفید چشم) و عضلات خارج‌چشمی را همان‌گونه که هستند باقی می‌گذارد. سپس یک ایمپلنت داخل «پوستهٔ صلبیه» قرار داده می‌شود. از آنجا که عضلات هنوز به اسکلرا متصل‌اند، اسکلرا مانند قبل قابلیت حرکت دارد.

مقایسه Enucleation و Evisceration

اویسرِیشن نسبت به انوکلیاسیون تهاجمی‌ کمتری دارد. در هر دو روش، مژه‌ها، ابروها و پلک‌ها باقی می‌مانند. با این حال، در اویسرِیشن، پوسته صلبیه و عضلات حرکتی چشم حفظ می‌شوند.
اویسرِیشن از نظر تکنیکی ساده‌تر از انوکلیاسیون است، اما خطر اندکی بیشتر بروز اُفتالمیت سمپاتیک دارد؛ عارضه‌ای نادر اما جدی که می‌تواند باعث تخریب بینایی در چشم مقابل شود و در نهایت نابینایی کامل ایجاد کند.
اگر تخلیه چشم به‌دلیل چشم دردناک و نابینای مزمن انجام شود، اویسرِیشن ممکن است کمتر مؤثر باشد، زیرا اعصاب مژگانی (ciliary nerves) در چشم باقی می‌مانند.

Exenteration چیست؟

اگزنتِرِیشن وسیع‌ترین و تهاجمی‌ترین روش است. در این عمل، جراح تمام کره چشم، پلک‌ها، ابروها و پوست اطراف را برمی‌دارد. اگزنتِرِیشن معمولاً برای درمان سرطان‌های چشمی که به بافت‌های اطراف اربیت گسترش یافته‌اند انجام می‌شود.

دلایل انجام جراحی برداشت چشم

برداشت چشم، آخرین راه درمانی محسوب می‌شود و پزشک تنها زمانی آن را توصیه می‌کند که هیچ درمان مؤثر دیگری وجود نداشته باشد. بیماری‌ها و شرایطی که ممکن است نیاز به برداشت چشم داشته باشند عبارت‌اند از:

• تومورهای داخل چشمی (Intraocular tumors) مانند رتینوبلاستوم یا ملانوم کوروئید
• آسیب شدید و غیرقابل ترمیم به چشم
• چشم نابینای دردناک شدید
• عفونت مقاوم و کنترل‌ناپذیر چشمی
• چشم نابینا و بدشکل به‌منظور بهبود نمای زیبایی‌شناختی

گاهی اوقات، پزشک ممکن است برای محافظت از چشم مقابل، چشم آسیب‌دیده را بردارد.

آسیب چشمی می‌تواند منجر به بروز یک واکنش التهابی به نام اُفتالمیت سمپاتیک (Sympathetic Ophthalmitis) در چشم مقابل شود؛ وضعیتی که ممکن است به کاهش شدید بینایی یا نابینایی منجر گردد. برداشتن چشم آسیب‌دیده می‌تواند چشم سالم را از این آسیب حفظ کند.

یک چشم نابینای دردناک می‌تواند منبع رنج و ناراحتی باشد.

برداشت چنین چشمی می‌تواند موجب کاهش درد چشمی، درد ناحیه صورت و ترشحات آزاردهندهٔ چشمی شود. تسکین کامل درد ممکن است چندین ماه پس از عمل جراحی اتفاق بیفتد.

این جراحی شما را تنها با بینایی یک چشم باقی می‌گذارد.

این موضوع ممکن است ناراحت‌کننده باشد، به‌ویژه اگر پیش از عمل در چشم برداشته‌شده دید داشته‌اید. از دست دادن بخشی از بدن تجربه‌ای بسیار دشوار و آسیب‌زا است، بنابراین ممکن است نیاز به مشاوره روان‌شناختی داشته باشید.

جراحی انوکلیاسیون (Enucleation Surgery)

انوکلیاسیون و سایر روش‌های برداشت چشم معمولاً تحت بیهوشی عمومی (General Anesthesia) انجام می‌شوند. در طول عمل کاملاً بیهوش هستید. متخصص بیهوشی (Anesthetist) پیش از جراحی وضعیت عمومی سلامت شما را ارزیابی می‌کند تا اطمینان یابد که بدن شما قادر به تحمل بیهوشی و جراحی خواهد بود.

چشم درون یک حفره استخوانی به نام اربيت (Orbit) محافظت می‌شود. در انوکلیاسیون، کرهٔ چشم (Eyeball) از اربیت خارج می‌شود. عصب بینایی (Optic Nerve) که پیام‌های بینایی را به مغز منتقل می‌کند، طی جراحی قطع می‌گردد. چندین عضله خارج‌چشمی (Extraocular Muscles) به کرهٔ چشم متصل‌اند که حرکت چشم را در جهت‌های مختلف ممکن می‌کنند؛ این عضلات نیز از کرهٔ چشم جدا می‌شوند.

سپس جراح یک ایمپلنت اربیتال (Orbital Implant) درون حفره چشم قرار می‌دهد. عضلات خارج‌چشمی به این ایمپلنت متصل می‌شوند تا ایمپلنت مانند یک چشم طبیعی حرکت کند. عضلات چشم به صورت هماهنگ در هر دو چشم عمل می‌کنند، بنابراین ایمپلنت نیز همانند چشم مقابل حرکت خواهد کرد.

در انوکلیاسیون، پلک‌ها، ملتحمه (Conjunctiva) و پوست اطراف حفظ می‌شوند. این بافت‌ها روی حفرهٔ چشم قرار می‌گیرند و ظاهر صورتی‌رنگ و طبیعی به آن می‌دهند.
چند هفته پس از عمل، چشم‌پزشک یک پروتز اربیتال (Artificial Eye / Ocular Prosthesis) برای شما تجویز می‌کند. این پروتز مانند یک لنز تماسی ضخیم روی ایمپلنت قرار می‌گیرد. چشم‌پزشک به شما آموزش می‌دهد چگونه این پروتز را بردارید، تمیز کنید و مجدداً جایگذاری کنید.

عوارض انوکلیاسیون

احتمال اندکی برای بروز عوارض پس از عمل وجود دارد، از جمله:

• خونریزی (Bleeding)
• تورم (Swelling)
• عفونت (Infection)
• ترشح از حفره چشم (Socket Discharge)
• تحریک حفره چشم (Socket Irritation)
• اِکسپوژر یا نمایان شدن ایمپلنت (Implant Exposure)

دوره نقاهت پس از جراحی برداشت چشم (Eye Removal Surgery Recovery)

بهبودی پس از جراحی برداشت چشم چندین هفته طول می‌کشد. جراح یک کانفورمر چشمی (Ocular Conformer) را به‌عنوان یک اقدام موقت روی ایمپلنت اربیتال (Orbital Implant) قرار می‌دهد. این وسیلهٔ فنجانی‌شکل از چسبندگی بافت‌ها و بسته شدن حفره در طی روند ترمیم جلوگیری می‌کند.
پزشک معمولاً ۶ تا ۸ هفته پس از عمل و پس از فروکش کردن تورم و ترمیم حفره چشم، کانفورمر را برمی‌دارد.

پس از بیدار شدن از بیهوشی ممکن است احساس درد داشته باشید. پزشک برای کاهش درد داروهای ضد درد تجویز می‌کند. همچنین ممکن است برای پیشگیری از عفونت، آنتی‌بیوتیک‌های خوراکی یا موضعی تجویز شود. پلک‌ها طی چند روز متورم و کبود خواهند بود. پیش از ترخیص از بیمارستان، پزشک به شما آموزش می‌دهد چگونه حفره چشم را به‌درستی تمیز و مراقبت کنید.

پانسمان چشم معمولاً یک تا دو روز پس از عمل برداشته می‌شود. باز گذاشتن چشم روند ترمیم را تسهیل می‌کند، با این حال می‌توانید از عینک آفتابی تیره استفاده کنید. پزشک برای ادامه درمان در منزل قطره چشمی، آنتی‌بیوتیک خوراکی و داروهای ضد درد تجویز می‌کند.

شما باید به‌مدت یک ماه از خم شدن و بلند کردن اجسام سنگین خودداری کنید. به همین ترتیب، باید از شنا کردن و فعالیت ورزشی شدید پرهیز نمایید. معمولاً می‌توانید طی چند روز رانندگی و فعالیت‌های عادی خود را آغاز کنید. پانسمان چشم باید کاملاً خشک نگه داشته شود. جراح حدود یک هفته پس از عمل شما را ویزیت می‌کند تا روند ترمیم را ارزیابی کند.

بینایی پس از برداشت چشم (Vision After Eye Removal)

ایمپلنت اربیتال و پروتز چشمی هیچ‌گونه بینایی ایجاد نمی‌کنند؛ آن‌ها تنها به‌منظور ایجاد ظاهر طبیعی به کار می‌روند.

پس از عمل، تمام بینایی شما از چشم باقی‌مانده تأمین خواهد شد و همان سطح بینایی پیش از جراحی را حفظ می‌کند.
با توجه به اینکه تنها با یک چشم می‌بینید:

• تشخیص فاصله و درک عمق (Depth Perception) دشوارتر خواهد شد.
• میدان دید شما در سمت چشم برداشته‌شده کاهش می‌یابد.
• در بالا، پایین و سمت چشم سالم، میدان دید طبیعی باقی می‌ماند.
• برای دیدن سمت چشم برداشته‌شده باید سر خود را بیشتر بچرخانید.

اهمیت تصمیم‌گیری درباره برداشت چشم

برداشتن چشم تصمیمی بسیار دشوار و سنگین است. این جراحی تنها زمانی انجام می‌شود که هدف آن:

• کاهش درد شدید ناشی از یک چشم نابینای دردناک باشد، یا
• جلوگیری از گسترش تهدیدکنندهٔ حیات یک سرطان چشمی باشد.

هدف اصلی این جراحی رهایی از درد، حفظ کیفیت زندگی و فراهم کردن امکان زندگی بدون محدودیت است.