حساسیت به پیچک سمی، بلوط سمی و سماق سمی

پیچک سمی (Poison Ivy)، بلوط سمی (Poison Oak) و سماق سمی (Poison Sumac) گیاهانی هستند که شیره‌ای روغنی و تحریک‌کننده به نام اوروشیول (Urushiol) دارند. تماس این ماده با پوست می‌تواند واکنش آلرژیک ایجاد کند و باعث بروز بثورات پوستی خارش‌دار شود. این بثورات ممکن است ظرف چند ساعت پس از تماس ظاهر شوند یا بروز آن‌ها چند روز به تأخیر بیفتد.

تماس با اوروشیول لزوماً مستقیم نیست. دست زدن به وسایلی مانند ابزار باغبانی، تجهیزات کمپینگ و حتی موی حیوانات خانگی که قبلاً با شیره این گیاهان تماس داشته‌اند نیز می‌تواند فرد را در معرض این ماده قرار دهد.

اوروشیول در تمام قسمت‌های این گیاهان، از جمله برگ‌ها، ساقه‌ها و ریشه‌ها وجود دارد و حتی پس از خشک شدن و مردن گیاه نیز ممکن است باقی بماند. این ماده به‌سرعت از طریق پوست جذب می‌شود. همچنین، اگر گیاهان سمی سوزانده شوند، اوروشیول می‌تواند همراه با دود وارد دستگاه تنفسی شود. در این حالت، نه‌تنها پوست، بلکه مجاری بینی، گلو و ریه‌ها نیز ممکن است در معرض ماده قرار گیرند. استنشاق اوروشیول می‌تواند واکنش آلرژیک بسیار شدیدی ایجاد کند.

بثورات ناشی از این گیاهان نوعی درماتیت تماسی آلرژیک (Allergic Contact Dermatitis) هستند. درماتیت به معنای التهاب و تحریک پوست است.

پوست انسان از ابتدا و به‌طور خودکار نسبت به اوروشیول حساس نیست؛ بلکه حساسیت معمولاً پس از تماس با این ماده شکل می‌گیرد. در نخستین مواجهه، پوست وجود این ماده تحریک‌کننده را به دستگاه ایمنی اطلاع می‌دهد. بااین‌حال، در بسیاری از افراد ممکن است در اولین تماس با گیاه سمی هیچ واکنش پوستی قابل‌مشاهده‌ای ایجاد نشود. در این مرحله، دستگاه ایمنی برای مقابله با مواجهه‌های بعدی آماده می‌شود. این فرایند که حساس‌شدن ایمنی (Sensitization) نام دارد، باعث می‌شود تماس مجدد پوست با اوروشیول واکنش آلرژیک ایجاد کند.

پیچک سمی، بلوط سمی و سماق سمی در بیشتر مناطق ایالات متحده یافت می‌شوند؛ به‌جز آلاسکا، هاوایی و بیابان‌های جنوب‌غربی این کشور.

پیچک سمی در برخی مناطق شرقی، غرب میانه و جنوبی ایالات متحده به‌صورت گیاه رونده رشد می‌کند. در مناطق شمالی و غربی و اطراف دریاچه‌های بزرگ، این گیاه بیشتر به شکل بوته دیده می‌شود. هر برگ پیچک سمی از سه برگچه تشکیل شده است.

بلوط سمی شباهت زیادی به پیچک سمی دارد، اما معمولاً بیشتر به شکل بوته رشد می‌کند و برگ‌های آن تا حدودی شبیه برگ درخت بلوط هستند. سطح زیرین برگ‌ها همیشه سبز روشن‌تری نسبت به سطح رویی آن‌ها دارد و با کرک پوشیده شده است. بلوط سمی بیشتر در مناطق غربی ایالات متحده یافت می‌شود.

سماق سمی به شکل درختچه‌ای چوبی رشد می‌کند و هر ساقه آن معمولاً ۷ تا ۱۳ برگ دارد که به‌صورت جفتی قرار گرفته‌اند. یکی از راه‌های تشخیص سماق سمی از انواع بی‌ضرر سماق، توجه به خوشه‌های آویزان میوه‌های سبز آن است. در مقابل، سماق غیرسمی خوشه‌های میوه قرمز و ایستاده دارد. سماق سمی بیشتر در مناطق مرطوب، باتلاقی و مردابی رشد می‌کند.

علائم واکنش به گیاهان سمی چیست؟

درماتیت تماسی آلرژیک: تماس با شیره روغنی، یعنی اوروشیول، موجود در پیچک سمی، بلوط سمی و سماق سمی می‌تواند باعث قرمزی پوست و ایجاد تاول‌های خارش‌دار شود. خاراندن ناحیه مبتلا ممکن است به گسترش ظاهری ضایعات منجر شود. این بثورات نتیجه یک واکنش آلرژیک هستند و ممکن است ظرف چند ساعت تا چند روز پس از مواجهه ظاهر شوند.

علائم ناشی از این سه گیاه شباهت زیادی به یکدیگر دارند، زیرا هر سه حاوی ماده شیمیایی یکسانی، یعنی اوروشیول، هستند. علائم معمولاً در مراحل زیر بروز می‌کنند:

۱. پوست قرمز و خارش‌دار می‌شود.

۲. بثورات پوستی ظاهر می‌شوند. این بثورات اغلب به شکل خطوط یا لکه‌هایی هستند که با محل تماس گیاه با پوست مطابقت دارند.

۳. ضایعات به شکل برجستگی‌های قرمز کوچک، موسوم به پاپول (Papule)، یا تاول‌های بزرگ حاوی مایع که ممکن است ترشح داشته باشند، در می‌آیند.

حساسیت به گیاهان سمی چقدر شایع است؟

برخی متخصصان تخمین می‌زنند که حدود سه نفر از هر چهار نفر نسبت به ماده شیمیایی موجود در این گیاهان حساس هستند؛ البته شدت این حساسیت در افراد مختلف متفاوت است.

برخی افراد حساسیت بسیار زیادی دارند و حتی تماس با مقدار اندکی اوروشیول نیز به‌سرعت در آن‌ها واکنش ایجاد می‌کند. در افراد کم‌حساس‌تر، معمولاً لازم است مقدار بیشتری از این ماده با پوست تماس پیدا کند تا واکنش آلرژیک بروز کند.

موارد حساسیت به این گیاهان بیشتر در فصل‌های بهار، تابستان و اوایل پاییز مشاهده می‌شوند؛ زیرا افراد در این زمان‌ها بیشتر در فضای باز حضور دارند.

حساسیت به گیاهان سمی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص حساسیت به این گیاهان معمولاً بر اساس الگوی مشخص علائم و ظاهر بثورات پوستی انجام می‌شود.

واکنش‌های آلرژیک به گیاهان سمی چگونه درمان می‌شوند؟

برای حساسیت ناشی از این گیاهان درمان قطعی وجود ندارد، اما می‌توان علائم آن را کنترل کرد.

دوش گرفتن با آب خنک و استفاده از لوسیون‌های بدون نسخه، مانند لوسیون کالامین، می‌تواند به کاهش خارش کمک کند.

اگر واکنش شدیدتر باشد یا غشاهای مخاطی را درگیر کند، ممکن است به داروهای تجویزی نیاز باشد. غشاهای مخاطی پوشش داخلی بخش‌هایی از بدن مانند چشم‌ها، بینی، دهان و اندام‌های تناسلی را تشکیل می‌دهند. در این شرایط، پزشک ممکن است دارویی مانند پردنیزون (Prednisone) تجویز کند تا واکنش آلرژیک کنترل شود.

پمادهای کورتیکواستروئیدی موضعی که با نسخه تجویز می‌شوند نیز می‌توانند در کاهش خارش و التهاب بسیار مؤثر باشند.

بثورات پوستی ناشی از این گیاهان چه مدت باقی می‌مانند؟

بیشتر بثورات ناشی از پیچک سمی، بلوط سمی یا سماق سمی خفیف هستند و معمولاً بین ۵ تا ۱۲ روز طول می‌کشند. در موارد شدید، ضایعات پوستی ممکن است ۳۰ روز یا بیشتر باقی بمانند.

آیا ایمونوتراپی به درمان حساسیت به گیاهان سمی کمک می‌کند؟

در حال حاضر، ایمونوتراپی (Immunotherapy) برای درمان حساسیت ناشی از پیچک سمی، بلوط سمی و سماق سمی در دسترس نیست.

چگونه می‌توان از واکنش به گیاهان سمی پیشگیری کرد؟

برای کاهش احتمال بروز واکنش آلرژیک، رعایت نکات زیر توصیه می‌شود:

• یاد بگیرید پیچک سمی، بلوط سمی و سماق سمی را شناسایی کنید و از تماس با آن‌ها بپرهیزید.
• این گیاهان را از اطراف محل سکونت خود، به‌ویژه مناطقی که در آن‌ها کار یا بازی می‌کنید، حذف کنید.
• هنگام پیاده‌روی در جنگل یا کار در مناطقی که احتمال رشد این گیاهان وجود دارد، تا حد امکان پوست خود را بپوشانید. پوشیدن شلوار بلند، لباس آستین‌بلند، کفش و جوراب می‌تواند از تماس مستقیم پوست با گیاه جلوگیری کند.
• اجازه ندهید حیوانات خانگی در مناطق جنگلی یا محل‌هایی که احتمال تماس با این گیاهان وجود دارد، آزادانه رفت‌وآمد کنند؛ زیرا ممکن است اوروشیول روی موی آن‌ها باقی بماند و به محیط خانه منتقل شود.

آیا بثورات ناشی از گیاهان سمی مسری هستند؟

بسیاری از افراد تصور می‌کنند که بثورات ناشی از این گیاهان می‌توانند از یک قسمت بدن به قسمت دیگر یا از فردی به فرد دیگر منتقل شوند. اما به‌طور کلی، این تصور درست نیست.

گسترش واکنش به قسمت‌های دیگر بدن زمانی امکان‌پذیر است که هنوز اوروشیول روی دست‌ها وجود داشته باشد و از آن طریق به نواحی دیگر منتقل شود.

همچنین، ممکن است بثورات در بعضی قسمت‌های بدن دیرتر ظاهر شوند. این موضوع به‌ویژه در نواحی‌ای مانند کف پا که پوست ضخیم‌تری دارند، دیده می‌شود. به همین دلیل ممکن است این‌طور به نظر برسد که بثورات از بخشی از بدن به بخش دیگری گسترش یافته‌اند.

مواجهه مجدد با اوروشیول نیز ممکن است از طریق تماس با وسایلی مانند ابزار باغبانی، تجهیزات ورزشی یا سایر اشیایی رخ دهد که پس از تماس با گیاهان آلوده، به‌خوبی تمیز نشده‌اند.

خاراندن پوست یا تماس با مایع داخل تاول‌ها باعث انتقال بثورات نمی‌شود؛ زیرا مایع داخل تاول‌ها حاوی اوروشیول نیست.

اگر با یک گیاه سمی تماس پیدا کردم، چه کاری باید انجام دهم؟

اگر احتمال می‌دهید با یکی از این گیاهان تماس داشته‌اید، اقدامات زیر را انجام دهید:

• لباس‌های خود را از تن خارج کنید.
• تمام قسمت‌های در معرض تماس را با آب خنک و روان بشویید. در صورت امکان، از آب و صابون استفاده کنید. شست‌وشوی زیر ناخن‌ها را نیز فراموش نکنید؛ زیرا ممکن است ماده گیاهی زیر آن‌ها باقی مانده باشد. در محیط جنگلی، آب جاری یک نهر نیز می‌تواند برای پاک‌کردن پوست مفید باشد.
• لباس‌ها و تمام ابزارها یا وسایلی را که با گیاه تماس داشته‌اند، از جمله ابزار باغبانی، تجهیزات کمپینگ و وسایل ورزشی، به‌خوبی بشویید.
• اگر حیوان خانگی شما با این گیاهان تماس داشته است، آن را حمام کنید.

چه زمانی باید برای تماس با گیاهان سمی به پزشک مراجعه کرد؟

اگر پس از تماس با یکی از این گیاهان هر یک از موارد زیر رخ داد، فوراً به دنبال مراقبت پزشکی باشید:

• بروز علائم واکنش شدید، مانند تورم شدید یا دشواری در تنفس.
• قرار گرفتن در معرض دود ناشی از سوختن پیچک سمی، بلوط سمی یا سماق سمی.
• گسترش بثورات به بیش از یک‌چهارم سطح بدن.
• ایجاد بثورات روی صورت، لب‌ها، چشم‌ها یا اندام‌های تناسلی.
• برطرف نشدن علائم با اقدامات درمانی اولیه.
• بروز تب یا مشاهده نشانه‌های عفونت در بثورات، مانند افزایش حساسیت و درد موضعی، خروج چرک یا مایع زردرنگ از تاول‌ها، یا ایجاد بوی نامطبوع در محل ضایعات.